این مقاله به معرفی جامع گونه Mangifera casturi (انبه کاستوری) میپردازد. ویژگیهای ریختشناسی، نیازهای اکولوژیک، پراکنش جغرافیایی و وضعیت حفاظتی گیاه بررسی شده و کاربردهای خوراکی و اقتصادی آن بیان میگردد. نتایج، اهمیت این گونه در تنوع ژنتیکی انبه و لزوم برنامههای حفاظت و اهلیسازی را نشان میدهد.
دانستنیهای علمی
نام علمي
Mangifera casturi
ردهبندی و جایگاه گیاهشناسی
انبه کاستوری با نام علمی Mangifera casturi گونهای از خانواده Anacardiaceae (پستهسانان) است. این خانواده شامل انبه معمولی، پسته و سماق نیز میشود. جنس Mangifera حدود ۶۰ گونه درخت همیشهسبز گرمسیری را در بر میگیرد که اغلب در جنوبشرق آسیا بومی هستند.
منطقه بومی و زیستگاه طبیعی
زادگاه اصلی Mangifera casturi جزیره بورنئو، بهویژه ایالت کالیمانتان جنوبی در اندونزی است. این گونه در جنگلهای کمارتفاع و نیمهمرطوب رشد میکند و خاکهای عمیق، لومی و نسبتاً اسیدی را ترجیح میدهد. در زیستگاه طبیعی، به عنوان بخشی از جنگلهای مختلط دیپتروکارپی و باغهای روستایی سنتی حضور دارد.
تاریخچه و وضعیت حفاظتی
انبه کاستوری در متون محلی به عنوان میوهای بومی و ارزشمند ذکر شده و در بازارهای سنتی جنوب کالیمانتان معامله میشده است. به دلیل تخریب جنگلها و تبدیل اراضی، این گونه در طبیعت منقرضشده تلقی میشود و عمدتاً در باغها و مزارع نگهداری میگردد. امروزه تلاشهایی برای حفظ تنوع ژنتیکی آن از طریق کشت در باغهای گیاهشناسی و برنامههای اگروسازهای در حال انجام است.
خصوصیات - معرفی
ساقه و تنه
انبه کاستوری درختی همیشهسبز با تنهای راست و نسبتاً باریک است. ارتفاع آن معمولاً ۱۰ تا ۲۰ متر بوده و پوست تنه خاکستری تا قهوهای تیره، نسبتاً صاف تا کمی ترکخورده است. شاخهها گسترده و متراکماند و تاجی تخممرغی تا کروی تشکیل میدهند که سایهپسندی خوبی ایجاد میکند.
برگ
برگها ساده، چرمی و براق بوده و به صورت متناوب روی شاخه قرار میگیرند. شکل برگها کشیده تا بیضوی-سرنیزهای با نوک تیز است و طول آنها معمولاً 10 تا 25 سانتیمتر میرسد. رنگ برگهای جوان متمایل به ارغوانی تا برنزی و برگهای بالغ سبز تیره براق است. رگبرگ میانی برجسته و رگبرگهای فرعی منظم و ظریفاند.
گلآذین و گل
گلآذینها خوشهای (پانیکول) و انتهایی بوده و به صورت خوشههای منشعب به طول ۱۰ تا ۳۰ سانتیمتر ظاهر میشوند. گلها کوچک، قطر حدود ۳ تا ۵ میلیمتر، با ۴ تا ۵ گلبرگ کرم تا زرد کمرنگ و گاهی مایل به صورتی هستند. بوی ملایم و شیرین گلها حشرات گردهافشان را جذب میکند.
میوه و بذر
میوه ستهای بیضوی تا تخممرغی، کوچکتر از انبه معمولی، با طول حدود ۵ تا ۸ سانتیمتر است. پوست میوه در زمان نارس سبز و هنگام رسیدن زرد تا نارنجی مایل به قهوهای میشود. گوشت میوه زرد-نارنجی، معطر و فیبری است. درون میوه یک بذر نسبتاً扁 و بیضوی قرار دارد.
شرایط نگهداری انبه کاستوري
نور مورد نياز
خیلی زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
18 تا 35 سانتيگراد درجه سانتیگراد
خاک مورد نياز
خاک لومي با زهکشيخوب؛ از خاکهاي خيلي سنگين اجتناب شود
|
دمــا و رطوبت مناسب برای رشد انبه کاستوری
گیاه Mangifera casturi بومی مناطق گرمسیری است و در دمای ۲۰ تا ۳۲ درجه سانتیگراد بهترین رشد را دارد. دمای کمتر از ۱۰ درجه میتواند به نهالها آسیب بزند. این گیاه به رطوبت نسبی ۶۰ تا ۸۰ درصد نیاز دارد و در هوای بسیار خشک دچار ریزش برگ و کندی رشد میشود. در مناطق خشک، آبیاری منظم و مهپاشی ملایم در عصرها توصیه میشود.
نور، مکان کاشت و محافظت
انبه کاستوری به نور کامل خورشید (۶ تا ۸ ساعت در روز) نیاز دارد و در سایهی زیاد گلدهی و میوهدهی کاهش مییابد. مکان کاشت باید از بادهای سرد و خشک محافظت شود؛ استفاده از بادشکن طبیعی یا مصنوعی برای باغهای جوان مفید است.
خاک، آبیاری و زهکشی
این گیاه در خاکهای لومی شنی با زهکشی بسیار خوب و pH حدود ۶ تا ۷ عملکرد بهتری دارد. تجمع آب اطراف ریشه باعث پوسیدگی و بیماریهای قارچی میشود، بنابراین کاشت روی پشتههای کمی مرتفع پیشنهاد میگردد. آبیاری باید عمیق اما با فواصل منظم باشد؛ خاک همیشه مرطوب اما نه غرقاب نگه داشته شود.
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
کاربردهای دارویی و درمانی
در طب سنتی جنوبشرق آسیا، از برگها و پوستِ تنه Mangifera casturi بهصورت جوشانده یا دمکرده برای کمک به کاهش التهاب و ناراحتیهای گوارشی استفاده میشود. تاننها و ترکیبات فنولی موجود در پوست و برگها میتوانند اثر قابض و آنتیاکسیدانی ایجاد کنند و از این رو در فرآوردههای گیاهیِ حمایتی بهکار میروند.
کاربردهای صنعتی و غذایی
میوه کاستوری به دلیل عطر قوی و طعم خاص، در صنایع غذایی برای تهیه مربا، شربت، کنسانتره، سس و طعمدهندههای میوهای استفاده میشود. عصاره و اسانسهای معطر بخشهای میوه میتوانند در فرمولاسیون محصولات معطر و نوشیدنیها نقش داشته باشند.
کاربردهای آرایشی-بهداشتی و فرآوردههای استخراجی
ترکیبات آنتیاکسیدانی استخراجشده از پوست میوه و برگها میتوانند در ساخت ماسکها، تونرها و محصولات مراقبت پوست با هدف کمک به محافظت در برابر آسیب اکسیداتیو بهکار روند. همچنین پکتین و فیبر موجود در بخشهای گوشتی و پوسته میوه در برخی فرمولاسیونهای صنعتی بهعنوان قوامدهنده یا پایدارکننده قابل استفاده است.
مقابله به آفات انبه کاستوري
آفات رایج Mangifera casturi و نشانهها
در انبه کاستوری، آفات مکنده مانند شپشکها و سپردارها با ترشح عسلک باعث چسبندگی برگ و رشد کپک دودهای میشوند. تریپسها لکههای نقرهای و پیچیدگی برگ ایجاد میکنند و کنهها زردی و لکههای ریز روی برگ را تشدید میکنند. مگس میوه و برخی لاروهای میوهخوار با سوراخکردن پوست، موجب ریزش و پوسیدگی میوه میشوند.
بیماریهای مهم و علائم کلیدی
آنتراکنوز (لکههای تیره روی برگ، گل و میوه) در رطوبت بالا شدیدتر است و میتواند ریزش گل و کاهش محصول دهد. سفیدک پودری با پوشش سفید روی جوانهها و گلها باعث بدشکلی و ریزش میشود. پوسیدگیهای ریشه در خاکهای سنگین و غرقابی با ضعف عمومی، پژمردگی و کاهش رشد همراه است.
روشهای مدیریت و مقابله
بهداشت باغ (جمعآوری میوه و برگ آلوده)، هرس برای افزایش تهویه و پرهیز از آبیاری بارانی در زمان گلدهی، پایه کنترل است. برای آفات مکنده از صابون حشرهکش یا روغنهای باغبانی و در صورت لزوم حشرهکشهای انتخابی طبق برچسب استفاده شود؛ تلهگذاری و جمعآوری میوههای آلوده برای مگس میوه ضروری است. در بیماریها، محلولپاشی پیشگیرانه قارچکشهای مسی یا گوگرد و مدیریت رطوبت کمککننده است؛ برای پوسیدگی ریشه، زهکشی مناسب و اجتناب از غرقاب حیاتی است.
نحوه تکثیر انبه کاستوري
تولیدمثل طبیعی Mangifera casturi در زیستگاه
انبه کاستوری در طبیعت عمدتاً از طریق بذر تکثیر میشود. گلها دوجنسه بوده و توسط حشرات، بهویژه زنبورها، گردهافشانی میشوند. گردهافشانی متقاطع تنوع ژنتیکی بالایی ایجاد میکند و برای بقا در جنگلهای بارانی بورنئو حیاتی است. میوههای رسیده توسط پرندگان و پستانداران خورده شده و بذرها در فاصلهای از درخت مادر دفع میشوند و در بستر برگهای مرطوب جوانه میزنند.
تکثیر از بذر در خانه
برای تکثیر خانگی، بذر تازه میوه رسیده شسته و پوسته بیرونی آن جدا میشود. بذر باید بلافاصله در ترکیب خاک سبک و غنی از مواد آلی، در عمق حدود ۳–۵ سانتیمتر کاشته شود. گلدان در محیط گرم (۲۵–۳۰ درجه سانتیگراد) و با رطوبت متوسط نگهداری شود. جوانهزنی معمولاً ۲–۴ هفته طول میکشد.
تکثیر رویشی: پیوند و قلمه
برای حفظ صفات برتر، از پیوند روی پایههای قوی انبههای سازگار استفاده میشود. روش متداول، پیوند شکمی یا اسکنه در اواخر زمستان یا اوایل بهار است. قلمه چوب نیمهرسیده نیز ممکن است ریشهدار شود، اما استفاده از هورمون ریشهزا، بستر بسیار سبک و مهپاشی منظم برای موفقیت ضروری است.
منابع :
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
گياهان ديگر از همين خانواده :