حنا

دانستنیهای علمی

حنا از زمانهای دور در مصر باستان، شمال و غرب آفریقا و جنوب آسیا به عنوان یک ابزار آرایشی مورد استفاده بوده. برگهای حنا در صورتی رنگ حنایی تولید می کنند که کاملا ساییده شده و با یک محلول اسیدی رقیق مخلوط شود. برای این مایع اسیدی از آب لیمو یا چای غلیظ هم استفاده می شود. حنای مخلوط شده باید 6 تا 24 ساعت باقی بماند تا قابل استفاده باشد. استفاده از اسانسهای دیگر مانند اوکالیپتوس، مورد و .. می تواند به بهتر شدن رنگ کمک کند. حنا معمولا به صورت پودر شده به فروش می رسد زیرا تبدیل آن به پودر کار نسبتا مشکلی است. حرارت دادن حنا، چه وقتی بر روی پوست گذاشته شده است و چه قبل آن باعث پر رنگ شدن آن می شود. از سویی دیگر ترکیبات قلیایی مانند صابون و آبهای کلردار باعث کم رنگ شدن آن می شود. البته، با ریختن سلولهای مرده روی پوست که به صورت طبیعی رخ می دهد، رنگ حنا هم به تدریج کم می شود. حنا به عنوان یک محصول آرایشی از 6000 سال قبل استفاده می شد. در اروپا هم به سبب طرحهای ظریفی که با این گیاه ایجاد می شود محبوبیت داشته است. در بین آسیایی ها از حنا برای رنگ کردن ناخنها هم استفاده می شد. در هند، الجزیره، عربستان سعودی، اسرائیل، تونس، ترکیه و ایران از حنا در جشنهای عروسی استفاده می شود.

حنا را نباید با حنای ریشه ای(Alkanna tinctoria) اشتباه گرفت.

خصوصیات - معرفی

حنا گیاهی بوته ای و یا درختی به ارتفاع 2 تا 7 متر است. این گیاه پرشاخه بوده و شاخه ها صاف هستند. برگها به صورت متقابل و صاف، بیضی و یا نوک تیز هستند. گلهای حنا دارای گلبرگهای بیضی شکل و به رنگ سفید یا قرمز است. میوه حنا کوچک، از نوع کپسول و به رنگی قهوه ای است. درون هر میوه 4 دانه وجود دارد.

ترکیبات اصلی در حنا کربوهیدرات ها، گلوکوزیدها، تاننها، ترکیبات فنلی و موسیلاژ است. در عصاره آبی تهیه شده از برگهای حنا میزان این ترکیبات بیشتر است ولی آلکالوئیدها، ساپونینها، استرولها، پروتئین، اسیدهای آمینه و اسانس وجود نداشت.

حنا دو تا 4 بار در سال برداشت می شود. برداشت از سال دوم آغاز می شود.

بيشتر مطالعه کنيد :

شرایط محیط رشد

حنا برای بهترین عملکرد به دماهای بالا نیاز دارد ولی بهینه دما 25 درجه سانتی گراد است. این گیاه به انواع خاکها مانند رسی، شنی و بدون مواد غذایی سازگار است ولی بهترین رشد را در خاکهای رسی، سنگین و حاصلخیز دارد. به رطوبت پایین و خشکی هوا نیز مقاوم است.

حنا بیشترین رنگ را در دمای بین 35 تا 45 درجه سانتی گراد تولید می کند. در مناطقی که دما به زیر 11 درجه سانتی گراد برسد، رشد نمی کند. در هنگام بارندگی رشد سریعی پیدا می کند و شاخه های زیادی تولید می کند ولی در شرایط عادی رشد کندی دارد.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

در یک مطالعه عنوان شده است که برگهای حنا برای درمان زخمها، زخم معده، سرفه، برونشیت، کمر درد، میگرن، پیسی، خارش، سوختگی ها، ریزش مو و یرقان مورد استفاده قرار می گیرد.

در گذشته از حنا برای درمان اسهالهای شدید با منشا میکروبی و آمیبی، سرطان، بزرگ شدن طحال، سردرد و یرقان استفاده می شد. امروزه از حنا برای درمان زخمهای دستگاه گوارش و دل درد از حنا استفاده می شود. از حنا به صورت موضعی برای درمان شوره سر، اگزما و عفونتهای قارچی هم استفاده می شود. در صنایع لوازم آرایش هم از حنا برای تهیه رنگ مو و لاک ناخن استفاده می شود.

مقابله به آفات حنا

آفات رایج حنا (Lawsonia inermis)

از آفات مهم حنا می‌توان به شته‌ها و سفیدبالک اشاره کرد که با مکیدن شیره گیاهی باعث زردی، پیچیدگی برگ و ترشح عسلک (جذب مورچه و رشد کپک دوده‌ای) می‌شوند. کنترل: شست‌وشوی برگ‌ها با آب، حذف علف‌های هرز میزبان، استفاده از صابون حشره‌کش یا روغن نیم، و در صورت طغیان شدید به‌کارگیری حشره‌کش‌های کم‌خطر مطابق برچسب.

کنه‌های تارتن در هوای گرم و خشک موجب لکه‌های ریز زرد و تارآلودگی می‌شوند. کنترل: افزایش رطوبت محیط، آبشویی منظم، و مصرف کنه‌کش‌های مجاز در صورت نیاز.

امراض و مشکلات قارچی/باکتریایی

در شرایط رطوبت بالا و آبیاری سنگین، پوسیدگی ریشه (عمدتاً فیتوفترا/پیتیوم) و لکه‌برگی‌های قارچی می‌تواند رخ دهد. نشانه‌ها شامل پژمردگی، ریزش برگ و لکه‌های قهوه‌ای/سیاه است. کنترل: زهکشی مناسب، اجتناب از آبیاری بیش از حد، حذف اندام‌های آلوده، ضدعفونی ابزار، و استفاده هدفمند از قارچ‌کش‌های توصیه‌شده برای پوسیدگی ریشه یا لکه‌برگی.

اصول پیشگیری و مدیریت تلفیقی

بهترین راه کاهش خسارت، پیشگیری است: کاشت در خاک سبک و زهکش‌دار، هرس برای گردش هوا، پایش هفتگی پشت برگ‌ها، و تقویت گیاه با تغذیه متعادل. در صورت نیاز به سم‌پاشی، تناوب مواد مؤثره و رعایت دوره کارنس ضروری است.

نحوه تکثیر حنا

تولیدمثل طبیعی در حنا (Lawsonia inermis)

حنا در طبیعت عمدتاً از طریق تولیدمثل جنسی با بذر گسترش می‌یابد. گل‌های کوچک و معطر آن توسط حشرات گرده‌افشان (مانند زنبورها) گرده‌افشانی می‌شوند و پس از تشکیل میوه، بذرها در پایان فصل رشد رسیده و آماده پراکنش می‌گردند.

پس از ریزش بذرها روی خاک، جوانه‌زنی معمولاً در شرایط گرما، نور کافی و رطوبت ملایم بهتر رخ می‌دهد. بذرها در خاک‌های سبک و دارای زهکشی مناسب موفق‌تر سبز می‌شوند و نهال‌های جوان در مراحل ابتدایی به آبیاری منظم ولی بدون غرقابی حساس هستند.

تکثیر رایج در خانه و باغ

حنا در بسیاری از مناطق به‌صورت زینتی و نیز برای برداشت برگ نگهداری می‌شود، بنابراین علاوه بر بذر، تکثیر رویشی نیز رایج است. مهم‌ترین روش‌های تکثیر شامل بذر و قلمه است.

تکثیر از طریق بذر

برای کاشت بذر، ابتدا بذرهای رسیده و سالم انتخاب می‌شوند. خیساندن بذرها در آب ولرم برای چند ساعت می‌تواند به یکنواختی جوانه‌زنی کمک کند. بذرها کم‌عمق کشت شده و بستر باید مرطوب نگه داشته شود تا سبز شدن کامل شود.

تکثیر از طریق قلمه

قلمه‌گیری معمولاً از شاخه‌های نیمه‌خشبی انجام می‌شود. قلمه‌ها پس از حذف برگ‌های پایینی در بستر سبک (ماسه و پیت/کوکوپیت) قرار می‌گیرند. رطوبت محیط، گرمای ملایم و جلوگیری از آفتاب مستقیم برای ریشه‌زایی ضروری است و پس از تشکیل ریشه، گیاه به گلدان یا زمین اصلی منتقل می‌شود.

عوارض جانبی - هشدار

برخی از عوارض جانبی حنا عبارتند از: خارش، قرمز شدن پوست، تورم، زخم ، تاول و حالت سوختگی. به ندرت منجر به عوارضی مانند کهیر، آب ریزش بینی، آسم و تنگی نفس می شود. استفاده خوراکی حنا به مطالعات بسیار بیشتری نیاز دارد و مصرف آن اصلا توصیه نمی شود. زنان بادار نباید از حنا به صورت خوراکی استفاده کنند زیرا سبب سقط جنین می شود. در مورد زنان در دوران شیردهی هم توصیه نمی شود. حنا با لیتیوم اختلال دارویی دارد به طوریکه سبب می شود بدن لیتیوم را دفع نکرده و میزان آن در بدن افزایش یابد و عوارض بسیار جدی در پی دارد.

علاوه بر این، گاهی اوقات برای رنگ دهی بهتر ترکیباتی به حنا استفاده می شود که مضر هستند مثلا نیترات نقره، پیروگالول،کروم، قرمز دانه و .. . این ترکیبات سبب ایجاد حساسیت، التهابات مزمن، واکنشهای حساسیتی به محصولات آرایشی و بهداشتی دیگر می شود.

ساير تصاوير :