دانستنیهای علمی
ردهبندی و نامها
گیاه Galium aparine که در فارسی با نامهای علفشیر، قلابک و چسبک شناخته میشود، متعلق به تیرهٔ روناسیان (Rubiaceae) و جنس Galium است. این جنس شامل بیش از ۶۰۰ گونه در جهان است و از متنوعترین گروههای گیاهی علفی به شمار میآید.
منطقه بومی و گسترش جغرافیایی
خاستگاه اصلی علفشیر اروپا، آسیای معتدل و شمال آفریقا است، اما امروزه تقریباً در تمام قارهها بهصورت گیاه مهاجم یا همراه با کشتهای زراعی یافت میشود. این گونه همراه با دانههای غلات و علوفه به مناطق جدید منتقل شده و در بسیاری کشورها بهعنوان آلودگی بذر ثبت شده است.
زیستگاه و بومشناسی
علفشیر عموماً در حاشیه مزارع، باغها، زمینهای آیش، پرچینها و حاشیه جنگلها رشد میکند. این گیاه یکساله، سایهپسند تا نیمسایهپسند است و در خاکهای نسبتاً حاصلخیز و رطوبت متوسط بهترین رشد را دارد. وجود قلابکهای ریز روی ساقه و برگها، باعث چسبیدن آن به سایر گیاهان و گسترش مؤثر میوههای خاردار کوچک آن میشود.
نکات تاریخی و کاربردی
در منابع گیاهپزشکی اروپایی قرون وسطی، علفشیر بهعنوان گیاه دارویی ملایم شناخته میشد. در گذشته از ساقههای خشن آن گاه برای پر کردن تشکها و از دانههای برشته بهعنوان جانشین قهوه استفاده میکردند.
![علف شیر]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
متوسط
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
نواحی معتدل تا نیمه گرمسیری
خاک مورد نياز
خاک هایی با رطوبت کافی
|
"علف شیر" گياهى است يکساله، خيزان و يا بالارونده که توسط بذر تکثير مى يابد. ساقه هاى آن به طول ۱۵۰ سانتیمتر، منشعب، ضعيف، چهارگوش و داراى خارهایی تيغ مانند، خشن و قلاّب دار هستند. برگ هاى اين گياه باريک و سرنيزه اى شکل که به صورت فراهم و به تعداد ۶ تا ۹ برگ در هر گره ديده مى شوند. رنگ آنها سبز تيره است و به طول ۳ تا ۶ سانتیمتر و عرض ۳ تا ۸ ميلیمتر هستند. سطح بالایی برگ شياردار و پوشيده از کرک هاى نوک تيز و خشن است.
گل ها کوچک، به پهناى ۲ ميلیمتر و سفيدرنگ هستند و بر روى پايهٔ کوتاهى در بغل برگ ها قرار دارند و شامل ۴ گلبرگ هستند.
ميوهٔ اين گياه گرد، به قطر ۴ تا ۶ سانتیمتر و شامل کرک هاى چسبنده است. بذرها کروی، پوشيده از کرک هاى زبر و خارمانند هستند و در قاعده غده اى شکل و در رأس قلاّب مانند هستند. هر گياه قادر است حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ بذر توليد کند که اين بذرها معمولاً در طول سال و در عمق ۱ تا ۵ سانتیمترى خاک جوانه مى زنند.
موسم گلدهى اين گياه ارديبهشت تا مهرماه است.
![cleavers]()
شرایط محیط رشد
اين گياه خاص نواحى مرطوب بوده و سايه دوست است و عموماً در زير بوته زارها، بيشه زارها، باغ ها، جنگل ها و در زمين هاى باير و غلاّت پایيزه ديده مى شود.
این گیاه خاک های کمی مرطوب و مناطق سایه – آفتاب را ترجیح می دهد. اگرچه به خاک های خشک مقاوم هستند اما در صورت خشک بودن خاک و تابش شدید آفتاب، دچار سوختگی خواهند شد. همچنین نمی توانند به خوبی در آب و هوای بسیار گرم رشد کنند.
![Galium aparine]()
مقابله به آفات علف شیر
آفات مهم علفشیر (Galium aparine)
علفشیر بهعنوان علفهرز غالب مزارع غلات، خود کمتر دچار آفات اختصاصی میشود اما میتواند میزبان حشرات عمومی مانند شتهها، زنجرکها و مینوزها باشد. این حشرات با تغذیه از شیره گیاهی موجب تضعیف بوته، چروکیدگی برگ و انتقال ویروسها به سایر گیاهان زراعی میشوند. در شرایط متراکم و مرطوب، حلزونها و رابها نیز به جوانهها و ساقههای لطیف علفشیر آسیب میزنند.
بیماریها و عوامل بیماریزا
بیماریهای قارچی مانند سفیدک سطحی، لکهبرگیها و پوسیدگی طوقه در علفشیر بیشتر در محیطهای سایه و با تهویه ضعیف مشاهده میشوند. رطوبت بالای خاک و انبوهی بوتهها باعث گسترش اسپور قارچها و افزایش شدت بیماری میشود. همچنین علفشیر میتواند بهصورت مخزن برخی قارچهای پاتوژن عمل کرده و آنها را به محصولات کشاورزی همجوار منتقل کند.
روشهای پیشگیری و کنترل
کنترل علفشیر در وهله اول با مدیریت زراعی و پیشگیری انجام میشود. شخم عمیق پس از برداشت، تناوب زراعی، استفاده از بذر عاری از علفهرز و تنظیم تراکم کاشت غلات، سبز شدن و استقرار این گونه را محدود میکند. وجین مکانیکی در مراحل اولیه رشد، کاهش رطوبت بیش از حد و بهبود زهکشی، شیوع بیماریهای قارچی را کم میکند. در صورت طغیان، کاربرد هدفمند علفکشهای انتخابی و قارچکشهای ثبتشده، با رعایت زمان مصرف و دُز توصیهشده، برای مهار علفشیر و کاهش منبع آلودگی در مزرعه استفاده میشود.
![علف شیر]()
نحوه تکثیر علف شیر
تکثیر این گیاه از طریق کشت بذرهای آن صورت می گیرد. بهترین زمان شکت بذرها، بلافاصله پس از رسیدن بذرها و در اواخر تابستان است. همچنین می توان بذرها را در بهار کشت کرد ولی سرعت جوانه زنی آنها کاهش می یابد.
بهدلیل وجود کرکها و قلابهای ریز روی ساقه و برگ، این گیاه خاصیت «چسبندگی» دارد و در گذشته در برخی مناطق بهصورت محدود برای ساخت الکالیدهای گیاهی، ابزارهای سادهٔ مالشی یا کمک در فرآیندهای دستی استفاده میشده است.
گزارشهای علمی معتبر دربارهٔ سمیت شدید علف شیر برای انسان محدود است. تماس پوستی در برخی افراد حساس میتواند باعث تحریک خفیف، خارش یا درماتیت تماسی شود. مصرف خوراکی مقادیر زیاد ممکن است بهعلت داشتن ترکیبات فعال گیاهی موجب ناراحتی گوارشی خفیف مانند تهوع یا دلدرد شود. در افراد با آلرژی به تیره Rubiaceae احتمال واکنش حساسیتی بیشتر است.