نام علمي
Artocarpus heterophyllus
دانستنیهای علمی
راسته، خانواده و جنس
جکفروت با نام علمی Artocarpus heterophyllus از تیرهٔ Moraceae (توتیان) است. این تیره شامل گیاهان مشهوری مانند انجیر (Ficus) و توت (Morus) میشود. جکفروت در جنس Artocarpus قرار دارد که دربرگیرنده گونههای خوراکی دیگری مانند ناندرختی (Artocarpus altilis) است. این جنس به برگهای چرمی، شیرهٔ لاتکسی و میوههای مرکب و درشت شناخته میشود.
منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی
زادگاه اصلی جکفروت، نواحی گرمسیری جنوب و جنوبشرقی آسیا، بهویژه بخشهایی از شبهقاره هند، بنگلادش و احتمالاً شبهجزیره مالایا است. امروزه این گونه بهطور گسترده در مناطق گرم و مرطوب آفریقا، آمریکای لاتین و جزایر اقیانوسیه کشت میشود. جکفروت نسبت به یخبندان بسیار حساس است و در نواحی با زمستانهای خفیف و رطوبت بالا بهتر رشد میکند.
زیستگاه و بومشناسی
جکفروت در جنگلهای نیمههمیشهسبز تا همیشهسبز مناطق کمارتفاع رشد میکند. این درخت غالباً در حاشیه جنگلها، مزارع خانگی و باغهای مخلوط کشاورزی دیده میشود. ترکیب سایهپسندی در جوانی و نیاز به نور مستقیم در بلوغ، آن را به گونهای مناسب برای سامانههای کشاورزی چندلایه و آگروفارستری تبدیل کرده است. ریشههای گستردهاش در تثبیت خاک و کاهش فرسایش نقش دارند.
تاریخچه کشت و استفادههای سنتی
گزارشها و شواهد باستانگیاهشناسی نشان میدهد که جکفروت از چند هزار سال پیش در هند و سریلانکا اهلی شده است. از دوران باستان از میوهٔ نارس بهعنوان سبزی، و از میوهٔ رسیده بهصورت تازه یا خشکشده استفاده میشده است. در بسیاری از فرهنگهای آسیایی، جکفروت بهعنوان منبع مهم کربوهیدرات و پروتئین گیاهی در دورههای قحطی شناخته شده است. همچنین چوب نیمهسخت و مقاوم آن برای ساخت مبلمان سنتی و سازهای موسیقی به کار میرفته است.
![جک فروت]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
نواحی گرم
خاک مورد نياز
خاک های غنی از مواد غذایی
|
"جک فروت" با نام علمی Artocarpus heterophyllus گياهی از خانواده Moraceae محسوب می شود و درختی است كه در مناطق جنوبی و جنوب شرقی آسيا و در قسمت شرقی آفريقا پراكنش دارد. ميوه اين گياه يكی از بزرگ ترين ميوه های جهان به شمار می رود، چرا که وزن ميوه های اين درخت به بيش از 35 کيلوگرم و طول آن به بيش از 90 سانتیمتر می رسد. نام جك فروت (jackfruit) از لغتی در زبان مالایی (زبان بومی مالزی) با نام Chakka مشتق شده و کشت آن در مناطق استوایی و گرمسيری متداول است. طبق پژوهش های صورت گرفته در هند مشخص شده است که سابقه كاشت اين درخت به 3 تا 6 هزار سال پيش باز می گردد.
جك فروت درختی بومی دامنه های جنوب هيماليا در شرق هند است.
جك فروت درختی هميشه سبز است كه تنه ای نسبتاً كوتاه با تاجی متراكم دارد. ارتفاع آن بين 10 تا 20 متر متغير است و قطر تنه به بيش از 50 سانتیمتر بالغ می شود.
پوست درخت به رنگ قهوه ای متمايل به مشكی و پوست داخلی درخت به رنگ صورتی و محتوی لاتكس است.
برگ هایی متناوب دارد كه به دو قسمت تيغه ای تقسيم شده اند. برگ ها حالتی چرمی شكل دارند و در گياه جوان اين برگ ها به رنگ سبز روشن مشاهده می شود. برگ ها در درختان مسن تيره تر هستند و لبه هایی صاف دارند.
دوره گلدهی اواسط بهمن تا اواخر اسفند ماه است و گل های دوجنسی دارد. درخت جك فروت پس از سه سالگی شروع به ميوه دهی كرده و سالانه بيش از 250 ميوه می دهد. ميوه دارای پوستی ضخيم به رنگ زرد و متمايل به زرد و دندانه دار و در آن دانه هایی تخم مرغی شكل موجود است. اين دانه ها توسط لايه ای خميری مانند به رنگ زرد طلایی پوشيده می شود.
ميوه ها روی تنه درخت رشد می كنند و اندازه های متفاوتی دارند. هنگام رشد اوليه به رنگ زرد مايل به سبز هستند، پس از گذشت مدتی و تا رسيدن كامل ميوه، رنگ آنها به رنگ قهوه ای متمايل به زرد می شود. طول اندازه ميوه ها متغير و بين 30 تا 100 و قطر آن 15 تا 50 سانتیمتر است. اين ميوه ها وزنی بين 10 تا 15 كيلوگرم دارند و زمان رسيدن آنها تيرماه است. طعم دانه های موجود در جك فروت مانند شاه بلوط است و در برخی كشورها از اين ميوه به شكل خام، پخته يا به شكل خشك شده استفاده می شود.
![jackfruit]()
شرایط محیط رشد
این گیاه در نواحی گرم و در خاک های به خوبی آبیاری شده بهتر رشد می نماید. این گیاه نمی تواند خشکی را تحمل کند و به آب فراوان به جز در فصول سرد، نیاز دارد.
كشت اين درخت امروزه در عرض های جغرافيایی پايين به ويژه جنوب شرقی آسيا، سواحل شمالی استراليا، سواحل اقيانوس اطلس (برزيل) و مناطق استوایی رواج يافته است. در شرق آسيا ميوه جك فروت محبوب ترين ميوه بعد از انبه و موز محسوب می شود.
![Artocarpus heterophyllus]()
مقابله به آفات جک فروت
آفات مهم جک فروت
مهمترین آفات جک فروت شامل شتهها، شپشکهای آردآلود، مگس میوه و کرمهای برگخوار هستند. شته و شپشک با مکیدن شیره گیاهی باعث زردی برگ، توقف رشد و ترشح عسلک میشوند که زمینهساز رشد کپک دودهای است. مگس میوه در میوههای در حال رشد تخمگذاری کرده و لاروها گوشت میوه را تخریب میکنند. کرمهای برگخوار با تغذیه شدید از برگها فتوسنتز را کاهش میدهند.
برای مقابله، ابتدا از روشهای غیرشیمیایی استفاده کنید: حذف علفهای هرز، هرس شاخههای آلوده، جمعآوری و نابودی میوههای کرمخورده، و شستوشوی ملایم برگها با آب و صابونهای کشاورزی. استفاده از دشمنان طبیعی مانند کفشدوزکها علیه شته و شپشک بسیار مؤثر است.
بیماریها و مدیریت آنها
بیماریهای رایج جک فروت شامل پوسیدگی ریشه (فیتوفتورا)، لکهبرگیهای قارچی و آنتراکنوز میوه هستند. این بیماریها با رطوبت بالا و زهکش ضعیف تشدید میشوند و موجب زردی برگ، ریزش زودرس و پوسیدگی قهوهای میوه میگردند.
اصلیترین راه پیشگیری، مدیریت رطوبت و تهویه است. کاشت در خاک با زهکشی خوب، آبیاری منظم ولی بدون ماندابی، ضدعفونی ابزار هرس و حذف بقایای گیاهی آلوده توصیه میشود. در آلودگیهای شدید، استفاده هدفمند از قارچکشهای مسی یا سیستمیک، طبق توصیه کارشناس گیاهپزشکی، انجام گیرد.
![جک فروت]()
نحوه تکثیر جک فروت
تولیدمثل جکفروت در طبیعت
Artocarpus heterophyllus گیاهی یکپایه است؛ یعنی گلهای نر و ماده روی یک درخت تشکیل میشوند. گلآذینهای نر گرده تولید میکنند و گلآذینهای ماده پس از گردهافشانی به میوه بزرگ و مرکب تبدیل میشوند. گردهافشانی عمدتاً با حشرات و تا حدی با باد انجام میشود و بوی گلها در جذب گردهافشانها نقش دارد. پس از تشکیل میوه، دانهها توسط جانوران (مانند پستانداران و پرندگان) و نیز با جابهجایی انسانی پراکنده میشوند. دانهها زندهمانی کوتاهی دارند و در طبیعت معمولاً سریع جوانه میزنند.
تکثیر در خانه: کاشت بذر
برای تکثیر خانگی، تازهترین بذرها را از میوه رسیده جدا کرده و پالپ را کاملاً بشویید. بذر را در بستر سبک و ضدآبماندگی (مانند مخلوط کوکوپیت و پرلیت) در عمق حدود 2–3 سانتیمتر بکارید. گرما و رطوبت یکنواخت، کلید جوانهزنی است؛ دماهای گرم و نور غیرمستقیم مناسبترند. از خشکشدن کامل خاک یا ماندابیشدن پرهیز کنید.
تکثیر در خانه: پیوند و روشهای رویشی
برای حفظ ویژگیهای رقمهای مرغوب، پیوند (مانند پیوند شکمی یا اسکنه) روی پایه بذری رایجترین روش است و معمولاً باردهی را زودتر میکند. قلمهگیری در جکفروت دشوارتر و کمموفقیتتر است، اما در شرایط گلخانهای و با استفاده از هورمون ریشهزایی ممکن میشود. خوابانیدن شاخه نیز در برخی شرایط قابل آزمون است، ولی به اندازه پیوند کاربرد عمومی ندارد.
![jackfruit]()
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
هر صد گرم ميوه تازه جك فروت 95 كيلوكالری انرژی دارد، همچنين در آن، 5/23 گرم كربوهيدرات، 72/1 گرم پروتئين، 64/0 گرم چربی، 5/1 گرم فيبر، 24 ميكروگرم ويتامين B6، 92/0 ميلیگرم ويتامين B3، 239/0 ميلیگرم ويتامين B6، 055/0 ميلیگرم ويتامين B2، 105/0 ميلیگرم ويتامين B1، ويتامين A، 7/13 ميلیگرم ويتامين C، 34/0 ميلیگرم ويتامين E، 3 ميلیگرم سديم، 303 ميلیگرم پتاسيم، 34 ميلیگرم كلسيم، 6/0 ميلیگرم آهن، 37 ميلیگرم منيزيم، 197/0 ميلیگرم منگنز، 21 ميلیگرم فسفر، 6/0 ميلیگرم سلنيوم، 42/0 ميلیگرم روی و 157 ميكروگرم لوتئين- زآزانتين موجود است.
مصرف ميوه جك فروت سبب بهتر شدن عمل هضم و گوارش شده و زخم و سوء هاضمه را برطرف می كند. فيبر بالای موجود در اين ميوه از بروز يبوست پيشگيری كرده و به بدن برای داشتن دستگاه گوارشی سالم كمك می کند.
منبعی غنی از ويتامين C است كه اين ويتامين يك آنتی اكسيدان قوی و طبيعی محسوب می شود و از بدن در برابر بروز سرماخوردگی و عفونت محافظت می كند.
علاوه بر اين كه منبعی غنی از ويتامين C محسوب می شود، منبعی غنی از تركيبات گياهی شامل: ليگنان ها، ايزوفلاون ها و ساپونين ها است كه اين مواد به بدن برای مقابله با سرطان كمك می کنند و سبب نابودی راديكال های آزاد و جلوگيری از بروز پيری در سلول های بدن می شوند.
همچنين منبعی غنی از پتاسيم است، در هر يك صد گرم از اين ميوه 303 ميلیگرم پتاسيم وجود دارد؛ پتاسيم سبب افزايش تعادل الكتروليت های ضروری بدن و حفظ ميزان مايعات در بدن می شود و به تنظيم فشار خون كمك می كند؛ به همين علت امكان بروز حملات قلبی و سكته مغزی را كاهش می دهد.
جك فروت منبعی غنی از ويتامين A نيز محسوب می شود كه برای حفظ بينایی و سلامت پوست مفيد و مؤثر است و سبب تقويت عملكرد سيستم ايمنی بدن می شود.
مصرف ميوه های درخت جك فروت به علت داشتن قندهایی ساده مانند: فروكتوز و ساكارز به سرعت خستگی بدن را رفع کرده و به تجديد قوای بدن كمك می كند؛ به همين علت به ميوه جك فروت، «ميوه ورزشكاران» لقب داده اند.
اين ميوه منبعی از مواد معدنی مانند: منگنز، آهن و منيزيم است. آهن در بدن از بروز كم خونی پيشگيری می كند، منگنز و منيزيم دو ماده معدنی مهم برای افزايش سلامت استخوان ها محسوب می شوند. منيزيم سبب افزايش جذب كلسيم در بدن شده و به بدن برای داشتن استخوان هایی سالم كمك می كند. ماده معدنی منگنز برای ساخت استخوان و بافت های همبند، مورد نياز بدن است.
پالپ (گوشت) ميوه جك فروت، نشاسته ای و فيبری است و يک منبع فيبر محسوب می شودکه طعمی مانند يك موز ترش دارد.
جک فروت سرشار از پتاسيم بوده و در پايين آوردن فشار خون مفيد است.
از خاكستر برگ های درخت جك فروت در مالزی تركيبی همراه روغن نارگيل تهيه می شود كه برای درمان بريدگی ها و زخم ها از آن استفاده می شود.
از ريشه درخت نيز برای درمان ناراحتی معده بهره برده می شود.
در شهرهای جنوب و جنوب شرقی آسيا از ميوه های جك فروت در تهيه غذاها استفاده گسترده ای می شود. از تكه های ميوه های خشك در تهيه انواع سالادها و تهيه ترشی بهره می برند.
چوب درخت جك فروت نسبتاً مقاوم است و از نظر سختی بافتی متوسط دارد. اين چوب در برابر آب و موريانه مقاومت بالایی دارد و از آن براي توليد صندلی های معروف لهستانی استفاده می شود.
در اندونزی از چوب اين درخت برای تهيه ابزارآلات موسيقی بهره برده می شود. در هند معتقد هستند چوب درخت جك فروت مقدس است.
در فيليپين فروش ميوه جك فروت رواج بالایی دارد و به شكل كنسرو شده عرضه می شود.
پوست ميوه نارس جک فروت بايد اول جدا شود سپس ميوه خرد شده را می توان به شكل خوراکی و پخته شده مصرف كرد.
دانه های ميوه رسيده خوراکی است و با جوشاندن در آب شور به مدت حدود 25 دقيقه آماده مصرف می شود؛ اين دانه ها شيری رنگ هستند و طعم شيرينی دارند.
در جنوب هند دسری از ميوه جك فروت همراه نارگيل رنده شده، عسل و تكه های موز تهيه می شود كه دسری بسيار خوش طعم و پرطرفدار است.
در کشورهای هند ، بنگلادش ، سری لانکا ، اندونزی ، کامبوج و ویتنام از این میوه در طبخ غذا استفاده می کنند و یا آنرا آب پز کرده به عنوان غذای اصلی استفاده می کنند .
در مالزی آنرا با شیر نارگیل پخته و همراه برنج می خورند. در صنعت بستنی سازی،شیرینی و دسر کاربرد دارد.
در هند از برگ آن به عنوان بشقاب استفاده می کنند.
جکفروت به دلیل خواص درمانی باور نکردنی آن میوه بسیار محبوب در سراسر جهان است. اگر چه این میوه عجیب غریب بنظر می رسد ولی در سلامتی معجزه می کند.
![معرفی و راهنمای پرورش درختان میوه - جک فروت]()
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
آشنایی با جنس درخت نان و همه گونه های آن گياهان ديگر از همين خانواده :
آشنایی با تیره توت و جنس های آن