نام علمي
Artemisia sieberi besser
دانستنیهای علمی
ردهبندی و ویژگیهای گیاهشناسی
Artemisia sieberi Besser که در فارسی به نام درمنه دشتی شناخته میشود، از تیره Asteraceae یا کاسنیان و از جنس Artemisia است. این گونه، گیاهی بوتهای، چندساله و معطر است که برگهای کوچک، نقرهای تا خاکستری و کرکدار دارد. وجود ترکیبات اسانسی فراوان، بوی تند و تلخمزه بودن اندامهای هوایی از ویژگیهای مهم این گونه است.
منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی
Artemisia sieberi بومی نواحی خشک و نیمهخشک آسیای جنوبغربی است. گستره طبیعی آن ایران، افغانستان، پاکستان، بخشهایی از آسیای میانه و خاورمیانه را در بر میگیرد. در ایران، این گونه یکی از درمنههای شاخص نواحی استپی و بیابانی مرکز، شرق و فلات مرکزی است و در ارتفاعات متوسط تا نسبتاً بالا یافت میشود.
زیستگاه و بوماکولوژی
زیستگاه اصلی درمنه دشتی، مناطق خشک با بارش کم، زمستانهای سرد و تابستانهای گرم است. این گونه روی خاکهای سبک، سنگلاخی تا شنی-رسی، اغلب آهکی، استقرار مییابد و دارای ریشه عمیق و گسترده است. درمنه دشتی با تحمل شوری و خشکی بالا، نقش مهمی در تثبیت خاک، کاهش فرسایش بادی و ایجاد پناهگاه برای گیاهان و جانوران کوچک ایفا میکند.
تاریخچه مطالعه و اهمیت علمی
Artemisia sieberi در اوایل قرن نوزدهم توسط گیاهشناس آلمانی-لهستانی، ویلهلم زگموند بسره (Besser) توصیف علمی شد. از دهههای میانی قرن بیستم، این گونه به عنوان یکی از گونههای کلیدی جوامع درمنهزار ایران در پژوهشهای مرتعداری و اکولوژی مورد توجه قرار گرفت. در سالهای اخیر، مطالعات فیتوشیمیایی، ضدمیکروبی و آنتیاکسیدانی روی اسانس و عصارههای آن، جایگاه ویژهای برای این گونه در پژوهشهای دارویی و بومشناختی ایجاد کرده است.
![درمنه دشتی]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
خشک
دماي مورد نياز
نواحی خشک و نیمه خشک
خاک مورد نياز
خاک های لومی، شنی و لومی رسی
|
درمنه ها (Artemisia) جنسی از گیاهان شامل ۲۰۰ تا ۴۰۰ گونه گیاه از تیره گل ستاره ای ها (Asteraceae) هستند که کپه های خوشه ای و گل هایی معمولاً تلخ دارند.
درمنه دشتی گیاهی بوته ای به رنگ سبز متمایل به خاکستری، بسیار پرشاخه، انبوه، کولنی شکل، دارای ریشۀ عمودی، چوبی شده ضخیم و در انتها منشعب می باشد. این گیاه دارای ارتفاع 30 تا 40 سانتیمتر و دارای 2 نوع برگ با تقسیمات متفاوت است به طوری که برگ های تحتانی آن دارای تقسیمات باریک و کوچک هستند.
درمنه دشتی به گویش بیابان نشینان «ترخ» شهرت دارد. این گیاه بوته ای بسیار معطر، عنصر اصلی و غالب اجتماعات گیاهی در استپ های خشک و نیمه خشک کشور محسوب می شود.
![Artemisia]()
شرایط محیط رشد
اغلب در خاک های لومی، شنی و لومی رسی ایجاد رویشگاه های وسیعی را می نماید. در عرصه های استپی بیابان به همراه سایر گونه های بیابانی و کم توقع مانند نسی، نتر و علف شور، اجتماعات گیاهی متنوعی را بوجود می آورد. این گیاه اگرچه در فصل بهار و تابستان بواسطه بوی عطر بسیار تند آن، مورد استفاده چرای گوسفندان قرار نمی گیرد، ولیکن در فصل پاییز و زمستان، زمانی که گیاه غرق در بذر می باشد.
این گیاهان توسط گوسفندان مورد چرا قرار می گیرند. درمنه دشتی از جمله بوته های بسیار سازگار به شرایط سخت بیابان محسوب می شود که علاوه بر مصارف علوفه ای ( در مراتع قشلاقی )، بوته ای بسیار مقاوم در مقابل فرسایش های بادی و نقش ارزنده ای را در حفاظت خاک بر عهده دارد.
در طی دهه اخیر، اهمیت اکولوژیکی این گونه باارزش در عرصه های بیابانی تا حدودی مشخص شده و دستگاه اجرایی کشور ( منابع طبیعی) مراتع قشقلاقی را توسط این گیاه بذرکاری می کنند.
این گیاه در خطوط همباران 100 میلیمتر به بالا به راحتی استقرار می یابد.
![Artemisia sieberi besser]()
مقابله به آفات درمنه دشتی
آفات مهم درمنه دشتی
مهمترین آفات Artemisia sieberi شامل شتهها، زنجرکها، برخی لاروهای پروانهای و کنههای ریز است. شتهها با مکیدن شیره سلولی، زردی و پیچیدگی برگ را ایجاد کرده و رشد بوته را کاهش میدهند. زنجرکها سبب لکههای کلروتیک و ضعف عمومی گیاه میشوند. لارو پروانهها با تغذیه مستقیم از برگ، سطح فتوسنتزی را کم میکنند. در شرایط خشک و گرم، جمعیت کنهها روی سطح زیرین برگ افزایش یافته و نقرهای شدن و ریزش برگها را در پی دارد.
امراض شایع درمنه دشتی
بیماریهای قارچی مانند لکه برگی، پوسیدگی ریشه و طوقه و زنگ از مهمترین امراض درمنه دشتی هستند. آبیاری سنگین و زهکش نامناسب، شرایط را برای توسعه قارچهای خاکزاد فراهم میکند. لکههای قهوهای تا سیاه، نکروزه شدن حاشیه برگ و خشکیدگی تدریجی بوته از علائم رایجاند. در برخی رویشگاهها، سفیدک سطحی نیز به صورت پوشش پودری سفید روی برگهای جوان دیده میشود.
روشهای پیشگیری و مقابله
مدیریت آفات و امراض درمنه دشتی بر پایه پیشگیری، حفظ تعادل بومشناختی و حداقل استفاده از سموم است. انتخاب رویشگاه با زهکش مناسب، پرهیز از آبیاری غرقابی و حذف بوتههای بهشدت آلوده، خطر بیماریها را کاهش میدهد. استفاده از دشمنان طبیعی شته و کنه (مانند کفشدوزکها و کنههای شکارگر) و بهکارگیری تلهچسبهای زرد برای پایش زنجرکها توصیه میشود. در طغیان شدید، میتوان از حشرهکشها و قارچکشهای کمخطر و انتخابی، طبق توصیه کارشناسان، بهره گرفت.
![درمنه دشتی]()
نحوه تکثیر درمنه دشتی
تکثیر این گیاهان از طریق کشت بذرها صورت می گیرد.
در نواحی مختلف از آن برای دفع کرم استفاده بعمل می آید. خواص ضدعفونی كننده، ضدسرفه، بادشكن، اشتهاآور، ضد انگل اسكاريس، تب بر و مسكن دردهای احشایی و سردرد و ضدالتهاب است و سابقاً جهت تسكين درد عصبی، بيماری تابس دورساليس و درمان هپاتيت از درمنه استفاده می شده است.
اسانس درمنه به واسطه بلوک کانال های کلسیم دارای اثرات آنتی اسپاسمودیک بوده به گشاد کردن برونش ها کمک میکند. اسانس درمنه پس از ورود به سیستم تنفسی توسط اکسیژن موجود به لاکتون ها تبدیل شده و از طریق مجاری تنفسی و ادرار دفع می گردد.
همچنین اسانس درمنه روی قارچ های درماتوفیتی نظیر ایپیدرموفیتون فلوکوزوم، تریکوفایتون روبروم، تریکوفایتون منتاگروفاتیس، میکروسپورم کانیس مؤثر است و از رشد قارچ ها جلوگیری می کند. همچنین رشد باکتری های مسبب بوی نامطبوع عرق را مهار می کند.
این گیاه دارای 1.2 درصد اسانس نسبت به وزن گیاه خشک می باشد که حاوی 39% کامفور، لیمونن و 1و8 سینئول (15%)، کامفن (6%) و آلفاپینن 5% می باشد. در آناليز تركيبات درمنه علاوه بر سانتونين كه در درمان بيماری های انگلی مورد استفاده قرار می گيرد مواد ديگری مانند آلفا تيوجن، سينئولی، ميرسين و تركيبات الكلی نيز در اسانس روغنی درمنه دشتی وجود دارند.