ختمی دارویی

دانستنیهای علمی

ختمی گیاهی خوراکی در بین رومیان و مصریان باستان بود. در مناطق فقیرنشین روسیه به عنوان یک سبزی رایج مصرف می شود. گفته می شود پختن ریشه ها و سرخ کردن آنها با پیاز و کره غذای مطبوعی را موجب می شود که در زمان نبود سبزیجات دیگر می تواند جایگزین مناسبی باشد.

خصوصیات - معرفی

ختمی گیاهی علفی و یکساله و بومی آفریقاست. ساقه های این گیاه که در پاییز از بین می رود 1 تا 5/1 متر دارند. برگها مدور یا قبلی شکل و با 3 تا 5 لوب، ضخیم و دندانه دار هستند. برگها در هر دو سمت کرکهای فشرده ای دارند که حالت مخملی به برگها می دهد. گلها به صورت جانبی و به ندرت انتهایی هستند. ریشه های ختمی چندساله، ضخیم، بلند، مخروطی و بسیار سفت است که رنگ ظاهری آن زرد-سفید و رنگ داخلی آن سفید و فیبری است. این گیاه دارای ترکیباتی از جمله altheahexacosanyl lactone(n-hexacos-2-enyl-1,5-olide)، 2β-hydroxycalamene (altheacalamene) و altheacoumarin glucoside می شود. علاوه بر این ترکیبات دیگری مانند phytoconstituents lauric acid، β-sitosterol و lanosterol نیز در این گیاه یافت می شود.

برگهای ختمی هم استفاده می شوند که درست قبل از باز شدن گلها برداشت می شوند. ترکیبات موجود در ختمی عبارتند از موسیلاژ، پکتین، روغن، قندها، آسپاراژین، فسفات، ترکیبات گلوتینی و سلولز.

بيشتر مطالعه کنيد :

شرایط محیط رشد

این گیاه به نور کامل آفتاب نیاز دارد. به میزان کمی به خشکی مقاوم است ولی بهترین رشد را در خاکهای حاصلخیز و مرطوب دارد. چینه سرمایی می تواند جوانه زنی بذر را افزایش دهد.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

از ختمی به صورت سنتی برای درمان زخمهای غشای مخاطی و زخم های ناحیه گلو استفاده می شد. مطالعات بر روی موشها نشان داده است که عصاره گلهای ختمی تاثیرات مثبتی بر چربی خون، زخم معده و تجمع پلاکتها دارد. ریشه های این گیاه از قرون وسطی برای درمان گلو درد مورد استفاده قرار می گرفت.

خاصیت نرم کنندگی آن سبب می شود برای درمان التهابات و سوزش کانالهای غذایی و همچنین اندامهای تنفسی و ادرای مورد استفاده قرار گیرد. جوشانده این گیاه به خصوص ریشه ها در زمانیکه مخاط غشای روده ای از بین رفته، بسیار مفید است. این جوشانده برای درمان کبودی ها، رگ به رگ شدگی و هر نوع درد عضلانی دیگر هم مفید است. جوشانده این گیاه در شیر داروی خوبی برای درمان بیماری های سینه مانند سرفه، برونشیت، سیاه سرفه و ... است.

جوشانده ریشه ختمی بیشترین تاثیر دارویی را دارد. خواص دیگر این گیاه عبارتند از: ضد اسهال، ضد سرفه، تسکین دهنده، مدر، نرم کننده، ملین، دندان درد. ریشه این گیاه برای درمان ترش کردن معده، زخم و التهاب معده موثر است. جوشانده برگها برای درمان التهاب مثانه و تکرر ادرار مفید است. بهترین زمان برداشت ریشه در پاییز و از گیاهان دوساله است. از این گیاه آدامسی تهیه شده است که برای درمان دندان درد مفید است. ریشه برای تولید محصولات آرایشی و نرم کردن پوست مورد استفاده قرار می گیرد. از فیبر موجود در ساقه برای تهیه کاغذ استفاده می شود. از ریشه ختمی نوعی چسب هم ساخته می شود. روغن به دست آمده از بذرها برای نقاشی و تهیه جلا استفاده می شود.

در سالهاي اخیر فرم دارویی جدیدي بنام آلتادین به صورت ترکیبی از این گیاه و گیاه آویشن براي رفع التهابات تنفسی و سرفه هاي تحریکی، تب و برونشیت در داخل کشور ساخته شده است. عصاره ختمی دارای فعالیت آنتی اکسیدانتی شدیدی است و در آزمایشات مختلف مربوط به آنتی اکسیدانت نشان داده شده است. پلی ساکاریدهای یافت شده در این گیاه خاصیت آنتی اکسیدانتی دارند. 69% از فعالیت آنتی اکسیدانتی این گیاه مربوط به ترکیب آلفا توکوفرال آن می باشد. ریشه این گیاه دارای دو فلاونوئید است. اسیدهای فنولیک و کومارین توسط کروماتوگرافی در این گیاه مشاهده شده اند. در یک مطالعه تاثیر ختمی دارویی بر باکتری استرپتوکوکوس پیوژنزنشان داده شد و بیان شد که غلظت و محل جمع آوری این گیاه بر روی اثر گذاری آن موثر است.

مقابله به آفات ختمی دارویی

در طول دوره رویش برخی آفات Podagrica spp می توانند صدمه های زیادی به محصول وارد کنند. با استفاده از آفتکشهای مناسب مانند متیل پاراتیون، وفاتوکس، سوين و راویون آنها را می توان ذکرکرد. بیماری های قارچی مانند زنگ ختمی Puccinia malvacearum می تواند این گیاه را مبتلا کند. برای مبارزه تیلت 8/0 تا 1 ویژیل و یا ایمپاکت 1 تا 2/1 لیتر درهکتار به صورت محلول پاشی استفاده می کنند. قارچ عامل بوته میری Fusarium oxysporumکه از راه ریشه، آوند های چوبی را مورد حمله قرار می دهد و در نهایت باعث پرمژدگی می شود. این قارچ در فصل بهار گیاهان را تهدید و سرعت پیشرفت آن به شرایط محیط و موقعیت گیاه بستگی دارد. برای کنترل آن باید ضدعفونی بذور توسط تی.دم.تی.دی بنومیل و مانکوزب و تناوب صحیح کشت رعایت شود. پس از برداشت محصول جمع آوری و سوزاندن بقایای گیاه در خارج از مزرعه شود و از ادوات کشاورزی که در تماس با مزارع آلوده بوده اند استفاده نشود.

نحوه تکثیر ختمی دارویی

تکثیر این گیاه با کشت بذر در بهار انجام می شود.

مروری بر تولیدمثل در ختمی دارویی (Althaea officinalis)

ختمی دارویی گیاهی چندساله از تیره پنیرکیان است که در باغچه‌های خانگی نیز برای ارزش دارویی و گاهی زینتی کشت می‌شود. تولیدمثل آن هم به‌صورت جنسی (بذر) و هم رویشی (تقسیم بوته و قلمه ریشه) امکان‌پذیر است و انتخاب روش به هدف کشت و امکانات بستگی دارد.

تکثیر از طریق بذر (روش رایج)

بذرها پس از رسیدن میوه‌های خشک جمع‌آوری می‌شوند و معمولاً در بهار یا پاییز کشت می‌گردند. برای افزایش یکنواختی سبز شدن، خیساندن بذر در آب ولرم به مدت چند ساعت تا یک شب می‌تواند مفید باشد. بذرها سطحی تا کم‌عمق کشت شوند و بستر تا زمان جوانه‌زنی پیوسته مرطوب بماند؛ سپس نشاها در مرحله چندبرگی به فاصله مناسب منتقل می‌شوند.

تکثیر رویشی با تقسیم بوته

در بوته‌های چندساله، تقسیم بوته در اواخر زمستان تا اوایل بهار یا پس از پایان گل‌دهی انجام می‌شود. گیاه از خاک خارج و ریشه‌ و طوقه به چند بخش دارای جوانه تقسیم می‌گردد. هر بخش باید ریشه کافی داشته باشد تا استقرار سریع و تلفات کم شود و پس از کاشت، آبیاری منظم در هفته‌های نخست ضروری است.

تکثیر با قلمه ریشه

قلمه‌گیری از ریشه یکی از روش‌های مؤثر برای حفظ ویژگی‌های گیاه مادری است. قطعات ریشه سالم (چند سانتی‌متری) در اواخر زمستان در بستر سبک و مرطوب قرار می‌گیرند تا جوانه‌های نابجا تشکیل شود. کنترل رطوبت و جلوگیری از پوسیدگی ریشه، عامل کلیدی موفقیت این روش است.

عوارض جانبی - هشدار

در مورد این گیاه هیچگونه عوارض جانبی یا تداخل دارویی گزارش نشده است.

هشدارهای مصرف و تداخلات دارویی

ختمی دارویی (Althaea officinalis) به‌دلیل موسیلاژ فراوان می‌تواند جذب برخی داروهای خوراکی را کاهش دهد. اگر داروهای قلبی، تیروئیدی، ضدصرع، آنتی‌بیوتیک‌ها یا هر داروی نسخه‌ای مصرف می‌کنید، فرآورده‌های ختمی را با فاصله زمانی (حداقل ۲ ساعت) از داروها استفاده کنید. مصرف هم‌زمان با داروهای کاهنده قند خون ممکن است خطر افت قند را افزایش دهد و در افراد دیابتی نیاز به پایش دقیق‌تر دارد.

گروه‌های حساس

در بارداری و شیردهی، به‌دلیل محدود بودن شواهد ایمنی، مصرف درمانی و دوزهای بالا توصیه نمی‌شود مگر با نظر پزشک. در کودکان خردسال نیز از خوددرمانی و مصرف طولانی‌مدت پرهیز کنید.

عوارض احتمالی و نکات بهداشتی

عوارض معمولاً خفیف است، اما در برخی افراد می‌تواند نفخ، تهوع یا واکنش آلرژیک پوستی/تنفسی ایجاد کند؛ در صورت بروز کهیر، خارش یا تنگی‌نفس مصرف را قطع کنید. ریشه و برگ باید از منابع معتبر تهیه شود، چون آلودگی به قارچ‌ها، گردوغبار یا فلزات سنگین می‌تواند خطرآفرین باشد. دمنوش‌های بسیار غلیظ یا مصرف طولانی‌مدت بدون نظارت، توصیه نمی‌شود.

ساير تصاوير :  

گياهان ديگر از همين خانواده :

آشنایی با تیره پنیرک و جنس های آن