نام علمي
Ziziphus spina-christi
نام لاتين
Christ's thorn jujube
دانستنیهای علمی
رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی
گیاه Ziziphus spina-christi (کنار/سدر) از تیرهٔ Rhamnaceae (عناب‌سانان) و جنس Ziziphus است. این جنس درختچه‌ها و درختان خاردار مناطق گرم را دربر می‌گیرد و گونهٔ spina-christi به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اعضای جنس در نواحی خشک و نیمه‌خشک شناخته می‌شود.
منطقهٔ بومی و زیستگاه
خاستگاه طبیعی این گونه عمدتاً شمال آفریقا، شاخ آفریقا، شبه‌جزیرهٔ عربستان، شام و بخش‌هایی از جنوب‌غرب آسیا است و در جنوب ایران نیز به‌صورت خودرو یا نیمه‌خودرو دیده می‌شود. زیستگاه تیپیک آن دشت‌های گرم، حاشیهٔ آبراهه‌ها (وادی‌ها)، دامنه‌های سنگلاخی و خاک‌های شنی تا رسی با زهکشی متوسط است. این گیاه به گرما و کم‌آبی سازگار بوده و در اقلیم‌های گرم با بارندگی اندک نیز پایداری نشان می‌دهد.
تاریخچهٔ توصیف علمی و نام‌گذاری
دانش گیاه‌شناسی نوین این گونه را با نام Ziziphus spina-christi در چارچوب نام‌گذاری دودویی ثبت کرده است. صفت گونه‌ای spina-christi به معنی «خارِ مسیح» است و به پیوندهای تاریخی-فرهنگی این گیاه در ادبیات اروپایی اشاره دارد. در منابع فلورستیک، این گونه از دیرباز به‌عنوان درخت بومی نواحی گرم Old World معرفی و در سده‌های اخیر به‌طور دقیق‌تر در فلورهای منطقه‌ای بازنگری شده است.
نام‌های رایج محلی و جهانی
در فارسی نام‌های کنار و سدر (گاه «سِدره») رایج است. در عربی معمولاً با نام سِدر (Sidr) شناخته می‌شود. در انگلیسی از نام‌های Christ’s thorn jujube و Christ thorn استفاده می‌شود؛ همچنین در متون عمومی ممکن است در گروه «jujube»ها ذکر شود.
![کنار - سدر]()
خصوصیات - معرفی
"کُنار" یا "سدر" درختی از تیره عنابیان است که بیش از سه هزار سال عمر می کند.
این درخت تیغ دار، نسبتاً کوچک که ارتفاع آن به 5ـ3 متر می رسد. برگ ها متناوب، مدور، در پائین تقریباً قلبی شکل، تخم مرغی یا دراز - پهن با گوشوارک تیغی شده، دارای گل های پنج پر و محوری، ظاهر شده بطور دسته ای در پایه برگ ها و کرک پوش است. میوه شفت گوشتدار، کروی، به بزرگی تقریباً یک گیلاس با هستۀ چوبی یا استخوانی می باشد. میوه آن را به عربی نبق گویند. برگ های سائیده کنار را سدر گویند.
![Christ's Thorn Jujube]()
بيشتر مطالعه کنيد :
شرایط محیط رشد
دمای مورد نیاز
نواحی گرمسیری
خاک مورد نیاز
انواع مختلفی از خاک ها
دما و اقلیم
کنار (Ziziphus spina-christi) گیاهی گرمادوست و سازگار با اقلیم‌های خشک تا نیمه‌خشک است. بهترین رشد آن در دمای حدود 25 تا 35 درجه سانتی‌گراد رخ می‌دهد و گرمای تابستان را به‌خوبی تحمل می‌کند. در سرمای شدید حساس‌تر است؛ یخبندان‌های طولانی می‌تواند به سرشاخه‌ها و نهال‌های جوان آسیب بزند، بنابراین در مناطق سرد بهتر است در مکان‌های بادپناه و با خطر یخبندان کمتر کشت شود.
نور و تابش
این گونه برای رشد مطلوب به نور کامل (آفتاب مستقیم) نیاز دارد و در سایه‌روشن دچار کاهش رشد، ریزش برگ و کاهش گلدهی/میوه‌دهی می‌شود. قرارگیری در مکان‌های باز با تابش قوی، کیفیت تاج و باردهی را بهبود می‌دهد.
رطوبت و آبیاری
کنار از نظر آب، نسبتاً کم‌توقع و مقاوم به خشکی است و با ریشه‌زایی عمیق می‌تواند دوره‌های کم‌آبی را تحمل کند. با این حال برای استقرار نهال و رشد اولیه، آبیاری منظم و عمیق ضروری است. رطوبت زیاد و ماندابی شدن خاک نامطلوب است و می‌تواند زمینه پوسیدگی ریشه را فراهم کند.
خاک، زهکشی و اسیدیته
بهترین خاک برای کنار، خاک‌های لومی شنی تا لومی با زهکشی خوب است، اما در طیف وسیعی از خاک‌ها نیز رشد می‌کند. خاک‌های سنگین رسی فقط در صورت اصلاح و زهکشی مناسب توصیه می‌شوند. pH مناسب معمولاً خنثی تا کمی قلیایی (حدود 6.5 تا 8) است و این گیاه تا حدی شوری و آهکی بودن را نیز تحمل می‌کند، به شرط آنکه زهکشی و تهویه خاک کافی باشد.
![Ziziphus spina christi]()
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
گیاه قابض، ملین، تقویت کننده عمومی و مقوی معده است. برای تسکین دندان درد به صورت دهانشویه به کار می رود.
دم کرده آن برای شستشوی چشم، میوه آن برای درمان برونشیت، سرفه و سل و جوشانده برگ آن برای درمان سرماخوردگی و افزایش فشار خون استفاده می شود. از برگ این گیاه برای شستشوی موی سر و بدن استفاده می شود. همچنین بعنوان ضدعفونی کننده و ضد قارچ مصرف موضعی دارد. از میوه آن به عنوان خشک کننده و قابض برای رفع ناراحتی های ناشی از صفرا استفاده می شود. برگ های له شده آن را برای رفع ناراحتی پوست، خارش، جرب و جوش و کورک روی پوست می اندازند.
در طب گذشته از سدر جهت بهبود زخم ها و شستشوی موی سر و بدن استفاده می شده است.
اثرات ضد میکروبی و ضد قارچی به خصوص اثرات ضد کاندیدا آلبیکانس از گیاه گزارش شده است.
برای درمان انگل های موضعی (پوستی) استفاده می شود. جوشانده برگ آن در درمان علائم سرماخوردگی مۆثر است و فشارخون را افزایش می‌دهد. از ضماد برگ آن در قدیم برای نرم کردن و درمان ورم و زخم ها استفاده می کردند. شستشوی موی سر با سدر باعث تمیزی و تقویت رشد مو شده و هنوز هم به همین منظور از آن استفاده می شود. به طوری که بسیاری از صنایع آرایشی از عصاره برگ آن انواع شامپوها را تهیه می کنند. مصرف خوراکی میوه سدر برای درمان برونشیت، سرفه و سل مفید است. میوه دارای طبیعت سرد و خشک و نارس آن قابض و نفخ زاست.
سرخ کرده و بوداده میوه سدر بسیار قابض و برای اسهال و زخم های روده و تب مفید است. در گذشته از سدر بیشتر برای درمان زخم ها و شستشوی سر و بدن استفاده می کردند.
در حیوانات آزمایشگاهی، کاهش قند خون با مصرف برگ سدر گزارش شده است.
چوب درخت سدر بسیار سخت و بادوام است و در قدیم برای ساختن اجزای مختلف خانه ها به کار می رفت. درخت سدر آفت ندارد و موریانه کمتر می تواند به آن آسیب برساند. همچنین زغال تهیه شده از چوب سدر جهت تولید حرارت ایده آل است.
در منابعی اشاره شده که زنان قدیم مصر با شانه های چوبی ساخته شده از درخت سدر موهای خود را شانه می کردند.
ترکیبات شیمیایی:
برگ سدر دارای تانن و استرول های گیاهی مانند بتاسیتوسترول، بتاسیتوسترول گلوکوزید و همچنین دارای ساپونین می باشد که عامل کف کنندگی آن می باشد. ابلین لاکتون از دستۀ ساپونین های استروئیدی است و به علت فراوانی در برگ سدر، می تواند بعنوان ماده اولیه برای تهیه هورمون های استروئیدی به کار رود. از عصاره بوتانلی برگ های سدر، چهار ساپونین گلیکوزید به نام های کریستینین های A,B,C,D جدا گردیده است.
میوه کنار خوراکی است. کنار میوه مغذی و سرشار از ویتامین C و مقادیر نسبتاً خوبی از ویتامین B ،E و محتوی کلسیم، فسفر و آهن است. ارزش غذایی میوه کنار از لحاظ پروتئین، مواد معدنی، کلسیم، فسفر، کاروتن و ویتامین از سیب غنی تر و میزان کالری و ویتامین سی آن نسبت به پرتقال بیشتر است. میوه آن به راحتی هضم و اثر ملین آور دارد و گوشت میوه آن شیرین و خوشمزه است. کنار در ماه های دی و بهمن به بازار می آید و تا اواخر فروردین عرضه می شود. کنار با قیمتی ارزانتر نسبت به سایر میوه ها در دسترس است.
![معرفی گیاهان - کنار - سدر]()
مقابله به آفات کنار - سدر
آفات مهم کنار (Ziziphus spina-christi) و نشانه‌ها
مهم‌ترین آفات شامل شپشک‌ها (سپردار و آردآلود)، شته‌ها، کنه‌های تارتن، مگس‌های میوه و گاهی سوسک‌های چوب‌خوار است. شپشک‌ها با ترشح عسلک باعث کپک دوده‌ای، زردی برگ و ضعف عمومی می‌شوند. شته و کنه با مکیدن شیره گیاهی، پیچیدگی برگ، لکه‌موزاییکی و ریزش برگ ایجاد می‌کنند. مگس‌های میوه سبب کرم‌خوردگی، لهیدگی و ریزش زودرس میوه می‌شوند.
امراض رایج و علائم
بیماری‌های قارچی مانند سفیدک سطحی (پوشش سفید روی برگ)، لکه‌برگی‌ها و پوسیدگی میوه در رطوبت بالا تشدید می‌شوند. در خاک‌های سنگین و آبیاری بیش از حد، پوسیدگی ریشه و طوقه با ضعف رشد، پژمردگی و خشکیدگی سرشاخه‌ها دیده می‌شود.
روش‌های مدیریت و مقابله
بهداشت باغ (جمع‌آوری میوه‌های آلوده، هرس شاخه‌های بیمار، حذف علف‌های هرز) پایه کنترل است. برای شپشک‌ها، روغن‌های باغبانی در زمان خواب و رهاسازی دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک‌ها مؤثر است. برای مگس میوه از تله‌های جلب‌کننده و جمع‌آوری میوه‌های ریخته استفاده کنید. برای بیماری‌ها، کاهش رطوبت تاج با فاصله کاشت و هرس و آبیاری منظمِ بدون غرقابی ضروری است؛ در صورت شدت، قارچ‌کش‌های مجاز بر اساس توصیه کارشناسی به‌کار رود.
![کنار - سدر]()
نحوه تکثیر کنار - سدر
مروری بر تولیدمثل و تکثیر کنار (Ziziphus spina-christi)
کنار یا سدر در بسیاری از مناطق گرم و نیمه‌گرم به‌صورت بومی رشد می‌کند و همچنین به‌طور مرسوم در باغ‌ها و حیاط‌ها برای سایه، بادشکن و گاهی تولید میوه نگهداری می‌شود؛ بنابراین هم تولیدمثل طبیعی و هم روش‌های تکثیر انسانی برای آن اهمیت دارد.
تولیدمثل طبیعی (جنسی) از طریق بذر
گل‌ها پس از گرده‌افشانی به میوه‌های گوشتی تبدیل می‌شوند و بذرها معمولاً با کمک پرندگان و پستانداران که میوه را مصرف می‌کنند، پراکنده می‌گردند. پوسته و سختی بذر می‌تواند موجب خواب بذر و کاهش جوانه‌زنی شود، بنابراین در طبیعت جوانه‌زنی اغلب پس از فرسایش تدریجی پوسته یا عبور از دستگاه گوارش جانوران افزایش می‌یابد.
تکثیر از بذر در باغ و نهالستان
برای افزایش درصد سبزشدن، معمولاً بذرهای سالم از میوه رسیده جدا و پاک‌سازی می‌شوند. شکستن خواب بذر با خراش‌دهی مکانیکی یا خیساندن در آب (و در برخی منابع استفاده کنترل‌شده از تیمارهای شیمیایی) انجام می‌گیرد، سپس در بستر سبک با زهکشی مناسب کاشته می‌شوند. تکثیر بذری باعث تنوع ژنتیکی می‌شود و برای تولید پایه‌های مقاوم کاربرد دارد.
تکثیر رویشی: قلمه، پاجوش و خوابانیدن
در تکثیر خانگی و باغی، روش‌های رویشی برای حفظ ویژگی‌های درخت مادری مهم‌اند. قلمه‌گیری از شاخه‌های نیمه‌خشبی/خشبی (معمولاً همراه با هورمون ریشه‌زایی) می‌تواند موفقیت را بالا ببرد، هرچند ریشه‌دار شدن ممکن است دشوار باشد. در برخی شرایط، پاجوش‌ها یا شاخه‌های نزدیک به زمین با خوابانیدن (خاک‌دهی روی بخش خم‌شده) ریشه‌دار و سپس جدا می‌شوند.
پیوند به‌عنوان روش تکثیر حرفه‌ای
برای تکثیر ارقام برتر یا اصلاح‌نژادی، پیوند روی پایه‌های بذری رایج است و به یکنواختی، زودباردهی نسبی و سازگاری بهتر با شرایط خاک و شوری کمک می‌کند.
![Christ's Thorn Jujube]()
عوارض جانبی - هشدار
خطرات فیزیکی و ایمنی در محیط
کنار یا سدر (Ziziphus spina-christi) درختچه/درختی با شاخه‌های خاردار است و تیغ‌ها می‌توانند باعث زخم عمیق، عفونت پوستی و التهاب چشم شوند. هنگام هرس یا برداشت میوه و برگ، از دستکش ضخیم و عینک ایمنی استفاده کنید و از کاشت آن در کنار مسیرهای رفت‌وآمد، زمین بازی کودکان و محل نگهداری دام پرهیز شود.
هشدارهای مصرف دارویی و خوراکی
برگ، پوست و میوه در طب سنتی کاربرد دارند، اما مصرف خودسرانه عصاره‌ها یا دوزهای بالا می‌تواند باعث ناراحتی گوارشی و تداخل با داروها شود. افراد باردار، شیرده، کودکان و بیماران دارای بیماری‌های زمینه‌ای (به‌ویژه دیابت یا بیماری کبد/کلیه) بهتر است پیش از مصرف با پزشک مشورت کنند.
آفات، آلرژی و اثرات اکولوژیک
این گیاه در برخی مناطق می‌تواند میزبان آفات مکنده مانند شپشک‌ها و شته‌ها باشد و در صورت مدیریت ضعیف، به آلودگی گیاهان اطراف کمک کند. گرده، برگ یا گردوغبار ناشی از هرس ممکن است در افراد حساس علائم آلرژیک یا تحریک پوستی/تنفسی ایجاد کند؛ هرس را در هوای آرام انجام دهید و بقایا را به‌درستی دفع کنید.
![سنجد گربی، منال]()
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
آشنایی با جنس عناب و همه گونه های آن گياهان ديگر از همين خانواده :
آشنایی با تیره عناب و جنس های آن