شیرمرغ

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی

Ornithogalum bungei از سردهٔ Ornithogalum و در رده‌بندی‌های نوین غالباً در خانوادهٔ Asparagaceae (زیرخانوادهٔ Scilloideae) قرار می‌گیرد، هرچند در منابع کلاسیک‌تر ممکن است در خانوادهٔ Liliaceae گزارش شده باشد. این جابه‌جایی‌های رده‌بندی نتیجهٔ داده‌های ریخت‌شناسی و به‌ویژه شواهد مولکولی در تبارزایی تک‌لپه‌ای‌هاست.

ویژگی‌های علمی شاخص

این گونه یک گیاه پیازدارِ چندساله و تک‌لپه‌ای است که چرخهٔ رویشی آن معمولاً با فصل‌های مرطوب هم‌زمان می‌شود. گل‌آذینِ خوشه‌ای و گل‌های ستاره‌مانندِ سفید (با نوارهای سبز در پشت کاسبرگ/گلبرگ‌ها در بسیاری از گونه‌های این سرده) از صفات کلیدی گروه است. پیاز نقش اندام ذخیره‌ای را داشته و سازگاری مهمی برای بقا در دوره‌های خشکی یا سرما به‌شمار می‌آید.

منطقهٔ بومی و زیستگاه

Ornithogalum bungei در گسترهٔ غرب و مرکز آسیا گزارش می‌شود و در ایران نیز به‌عنوان یکی از گونه‌های «شیرمرغ» شناخته می‌شود. زیستگاه‌های معمول آن شامل دامنه‌های کوهستانی، مراتع باز، استپ‌ها و زمین‌های سنگلاخی یا نیمه‌خشک است؛ جایی که خاک نسبتاً سبک و زهکشی‌دار و زمستان/بهارِ مرطوب‌تر فراهم باشد. الگوی حضور این گونه‌ها غالباً با اقلیم‌های فصلی و زیستگاه‌های بازِ آفتاب‌گیر همخوانی دارد.

تاریخچهٔ نام‌گذاری و اهمیت علمی

نام سردهٔ Ornithogalum از ریشه‌های یونانی به معنای «شیرِ پرنده» آمده و در منابع فارسی با نام «شیرمرغ» شناخته می‌شود. صفت گونه‌ای bungei معمولاً یادبودِ یک گیاه‌شناس (Bunge) در سنت نام‌گذاری تاکسونومیک است. مطالعهٔ این گونه‌ها برای درک تنوع تکاملی گیاهان پیازدار و سازگاری آن‌ها با اقلیم‌های فصلی ارزشمند است.

خصوصیات - معرفی

شیرمرغ گیاهی چندساله با ارتفاع حدود 30 سانتی متر می باشد. ساقه ایی زاویه ای و تخت دارد. زمان گلدهی این گیاه در اردیبهشت ماه و خرداد ماه می باشد. در مزارع، چمن ها و بوته ها و کوهپایه ها رشد می کند. گل های این گیاه سفید رنگ و به صورت سنبله می باشد. شیرمرغ توسط حشرات گرده افشانی می شود، گیاه خود گرده افشانی ست و با سرعت بالایی رشد می کند. در زمین های معمولی رشد خوبی دارد. 

شرایط نگهداری شیرمرغ

نور مورد نياز متوسط آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 18-20 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز کوهپایه ها

نور و دما

Ornithogalum bungei (شیرمرغ) گیاهی آفتاب‌دوست مناطق سرد و کوهستانی است. بهترین رشد آن در نور مستقیم ملایم یا نیم‌سایه روشن با حداقل ۴–۶ ساعت نور در روز است. دمای مناسب رشد در فصل فعال حدود ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد است و گیاه دوره سرمای زمستان را برای القای گل‌دهی ترجیح می‌دهد.

رطوبت و آبیاری

این گونه نسبت به خشکی نسبی مقاوم است و از رطوبت زیاد بیزار است. آبیاری باید متوسط و با فاصله انجام شود تا سطح خاک میان دو آبیاری کاملاً خشک گردد. رطوبت هوای معمول اتاق یا فضای باز خنک برای آن کافی است و نیازی به مه‌پاشی ندارد.

خاک و بستر کاشت

شیرمرغ به خاکی سبک، بسیار زهکش‌دار و نسبتاً فقیر نیاز دارد. مخلوطی از خاک باغچه سبک، ماسه شسته درشت و کمی پرلیت یا خاک‌برگ برای آن مناسب است. از تجمع آب در اطراف پیاز باید جلوگیری شود، بنابراین ته‌گلدان یا بستر باید حتماً زهکش قوی داشته باشد.

محیط کاشت و نگهداری

کاشت در باغچه‌های صخره‌ای، دامنه‌های شیب‌دار یا گلدان‌های عمیق توصیه می‌شود. محیط خنک، پرنور و با باد ملایم کوهستانی شرایط ایده‌آل طبیعی این گیاه را شبیه‌سازی می‌کند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی سنتی شیرمرغ (Ornithogalum bungei)

در طب سنتی محلی از پیاز و برگ‌های شیرمرغ به عنوان مسکن خفیف و ضدالتهاب استفاده می‌شود. جوشانده پیاز در گذشته برای کاهش دردهای مفصلی و رماتیسمی به صورت خوراکی یا ضماد موضعی به کار می‌رفته است. همچنین از له‌شده برگ‌ها روی زخم‌های سطحی و کوفتگی‌ها به عنوان تسکین‌دهنده و کمک به ترمیم استفاده می‌شده، هرچند شواهد علمی مدرن درباره ایمنی و کارایی این مصرف‌ها محدود است.

ترکیبات زیست‌فعال و پتانسیل داروسازی

اندام‌های زیرزمینی این گیاه حاوی ساپونین‌ها، گلیکوزیدها و ترکیبات فنولی گزارش شده‌اند. این مواد به عنوان آنتی‌اکسیدان، ضدباکتری و تنظیم‌کننده فرایندهای التهابی، پتانسیل استخراج برای فرمولاسیون داروهای گیاهی و مکمل‌ها را دارند. در پژوهش‌های آزمایشگاهی، عصاره‌ها به عنوان منبع احتمالی مولکول‌های پیش‌نمونه برای توسعه داروهای قلبی و ضدسرطان مطرح شده‌اند، اما هنوز مرحله بالینی را طی نکرده‌اند.

کاربردهای صنعتی و پژوهشی

عصاره شیرمرغ می‌تواند در تولید نگه‌دارنده‌های طبیعی برای صنایع غذایی و آرایشی، به دلیل خاصیت آنتی‌اکسیدانی و ضد میکروبی، مورد توجه قرار گیرد. ساپونین‌های گیاه به عنوان عامل کف‌کننده و امولسیون‌کننده در فرمولاسیون شوینده‌های ملایم و محصولات بهداشتی گیاهی قابل بررسی هستند. علاوه بر این، به دلیل تحمل نسبی به خشکی، این گونه به عنوان منبع ژن برای اصلاح نباتات و پژوهش‌های استرس خشکی اهمیت بالقوه‌ای دارد.

شیر مرغ عربی شیرمرغ پاکوتاه