نام علمي
Origanum vulgare
دانستنیهای علمی
رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی
Origanum vulgare با نام فارسی «مرزنجوش وحشی» از تیره Lamiaceae (نعناعیان) است؛ تیره‌ای شناخته‌شده با ساقه‌های چهارگوش و غدد ترشحی اسانس. این گونه در جنس Origanum قرار می‌گیرد که چندین گونه معطر مدیترانه‌ای را دربر می‌گیرد و از نظر ریخت‌شناسی و شیمیایی تنوع بالایی دارد.
خاستگاه بومی و زیستگاه طبیعی
خاستگاه بومی O. vulgare عمدتاً اروپا، بخش‌هایی از شمال آفریقا و غرب تا آسیای معتدل گزارش می‌شود و امروزه در بسیاری از مناطق معتدل جهان نیز گسترش یافته است. زیستگاه طبیعی آن بیشتر چمنزارهای خشک، دامنه‌های سنگلاخی، حاشیه جنگل‌های باز، بوته‌زارها و خاک‌های نسبتاً کم‌عمق و خوب‌زهکشی‌شده است و معمولاً در نور کامل تا نیم‌سایه عملکرد بوم‌شناختی مناسبی دارد.
تاریخچه نام‌گذاری و پیشینه علمی
نام علمی Origanum vulgare به‌صورت رسمی در نظام نام‌گذاری دودویی توسط کارل لینه در اثر بنیادین Species Plantarum (1753) تثبیت شد. صفت گونه‌ای vulgare به معنای «رایج/معمول» است و به فراوانی و پراکنش گسترده این گیاه در زیست‌بوم‌های بومی اشاره دارد. نام جنس Origanum از ریشه‌های یونانی برداشت می‌شود و در متون کلاسیک گیاه‌شناسی برای گیاهان معطر این گروه به‌کار رفته است.
نام‌های رایج محلی و جهانی
این گونه در فارسی با نام‌های مرزنجوش وحشی و گاه «پونه کوهی» (در برخی کاربردهای محلی) شناخته می‌شود. در انگلیسی معمولاً Wild marjoram و Oregano گفته می‌شود و در بسیاری از زبان‌های اروپایی نیز صورت‌هایی هم‌ریشه با «اورگانو» رایج است.
![مرزنجوش وحشی]()
خصوصیات - معرفی
گیاه "مرزنجوش وحشی" یا "پونه کوهی" گیاهی است پایا به ارتفاع 30 تا 60 سانتیمتر و دارای بوی معطر که به صورت خودرو می روید.
ساقه آن راست، منشعب، پوشیده از کرک که به رنگ سبز مایل به قرمز است.
برگ های بیضوی، به رنگ سبز تیره و پوشیده از کرک در سطح تحتانی پهنک است.
گل های آن مجتمع بوده که در خرداد تا مرداد ظاهر می شوند. و رنگ آن صورتی تا سفید است.
میوه ها چهارفندقه ای بوده و در بقایای کاسه گل محصور است.
![wild marjoram]()
شرایط محیط رشد
دمای مورد نیاز
نواحی گرم و خشک
خاک مورد نیاز
خاک هایی با پی اچ کمی قلیایی
این گیاه در نواحی گرم، خشک، با خاک های به خوبی آبیاری شده و آفتاب کامل رشد بهتری خواهد داشت. همچنین خاک های کمی قلیایی را ترجیح می دهد. نسبت به خاک های فقیر متحمل است. اما خاک های مرطوب را نمی پسندد. می تواند در سرمای تا منفی 20 درجه سانتیگراد زنده بماند.
![Origanum vulgare]()
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
گل و برگ های این گیاه دارای اثرات دارویی است.
این گیاه دارای اثرات دارویی قابض، خلط آور، ضداسپاسم، ضدنفخ و گندزدا است. بو کردن دمکرده آن برای باز کردن بینی در مواقع زکام نافع است.
ریختن چند قطره از اسانس آن یا گذاردن پنبه تر کرده به اسانس آن در گوش، باکننده و رفع کننده بستگی گوش است.
در استعمال خارجی نیز ضدعفونی کننده و التیام دهنده زخم ها می باشد.
مقدار خوراکی از جرم برگ و سرشاخه گلدار خشک آن تا 10 گرم و در دمکرده تا 30 گرم است.
گرد برگ این گیاه عطسه آور نیز می باشد.
مرزنجوش برای کلیه و مثانه مضر است. از این نظر باید با کاسنی و تخم خرفه خورده شود.
جانشین مرزنجوش در خواص دارویی سی سنبر است.
اسانس این گیاه علاوه بر مصارفی که در صابون سازی و سنعت عطر دارد، در استعمال خارجی به صورت مالش در موارد از جا در رفتن و شکستن اعضای بدن و بی حسی اعضا و فلج و دندان درد مصرف می شود.
در هندوستان از برگ ها و بذر آن به عنوان قابض، بادشکن، نرم کننده سینه و تونیک استفاده می شود. و از دمکرده گیاه به عنوان محرک، قاعده آور و برای ازدیاد ترشح شیر و به علاوه در موارد آسم و فلج و هیستری مصرف می شود.
این گیاه دارای تانن، رزین، استرول ها و فلاونوئیدها است و اسانس آن دارای ترکیبات تیمول، کارواکرول و بتابورنئول می باشد.
هر صد گرم برگ خشک این گیاه حاوی 306 کالری انرژی، 7.2 درصد آب، 11 گرم پروتئین، 10.2 گرم روغن، 64.4 گرم کربوهیدرات، 15 گرم فیبر، 7.2 گرم خاکستر، 1576 میلیگرم کلسیم، 200 میلیگرم فسفر، 44 میلیگرم آهن، 270 میلیگرم منیزیوم، 15 میلیگرم سدیم، 1669 میلیگرم پتاسیم، 4.4 میلیگرم روی، 6903 میلیگرم ویتامین آ، 0.34 میلیگرم ویتامین ب1 (تیامین) و 6.2 میلیگرم نیاسین می باشد.
![مرزنجوش وحشی - معرفی و خواص گیاهان دارویی]()
مقابله به آفات مرزنجوش وحشی
آفات رایج مرزنجوش وحشی (Origanum vulgare)
مرزنجوش وحشی نسبتاً مقاوم است، اما در کشت یا شرایط گرم و خشک می‌تواند درگیر شته‌ها، کنه تارتن و مگس سفید شود. این آفات با مکیدن شیره گیاهی باعث زردی، پیچیدگی برگ و کاهش رشد می‌شوند.
مقابله: شست‌وشوی بوته با آب، حذف سرشاخه‌های آلوده، افزایش تهویه و پرهیز از کوددهی ازته زیاد. در آلودگی متوسط از صابون حشره‌کش یا روغن ولک/نیم طبق برچسب و با تکرار ۷–۱۰ روزه استفاده کنید.
امراض مهم و علائم
مهم‌ترین بیماری‌ها شامل سفیدک پودری (لکه‌های سفید آردی روی برگ)، لکه‌برگی‌های قارچی و پوسیدگی ریشه/طوقه ناشی از خاک سنگین و آبیاری زیاد است. پوسیدگی معمولاً با پژمردگی ناگهانی، سیاه‌شدن طوقه و توقف رشد همراه می‌شود.
روش‌های پیشگیری و کنترل
کلید مدیریت بیماری‌ها، پیشگیری است: کاشت در خاک سبک با زهکشی مناسب، آبیاری در پای بوته و نه روی برگ، فاصله‌گذاری برای جریان هوا، و برداشت به‌موقع برای کاهش رطوبت تاج پوشش. برای سفیدک پودری می‌توان از محلول‌های مجاز مانند گوگرد یا بی‌کربنات پتاسیم (در محصولات خوراکی با رعایت دوره کارنس) استفاده کرد. در پوسیدگی ریشه، کاهش آبیاری و تعویض بستر/بهبود زهکشی ضروری است.
![مرزنجوش وحشی]()
نحوه تکثیر مرزنجوش وحشی
یکی از روش های تکثیر این گیاه از طریق کشت بذرهای آن است. بذرها را باید در اوایل بهار و در دمای 10 تا 13 درجه سانتیگراد کست نمود و روی بذرها را با لایه بسیار نازکی خاک پوشاند. جوانه زنی بذرها معمولاً حدود دو هفته پس از کشت رخ می دهد.
یکی دیگر از روش های ازدیاد این گیاه، استفاده از تقسیم بوته در طی ماه های مارس یا اکتبر است. این روش تکثیر بسیار آسان است.