۱۳۹۴ نوزدهم اسفند

هندوانه

Citrullus lanatus watermelon که به فارسی هندوانه نامیده میشود، گیاهی از خانواده کدوئیان، بومی نواحی گرمسیر آفریقای جنوبی می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: کمی مرطوب دمای محیط: مناطقی با فصل رشد گرم و طولانی خاک: زمین های شنی-رسی یا لومی با مواد آلی کافی

دانستنیهای علمی

نام علمي

Citrullus lanatus

نام لاتين

watermelon

خانواده (تيره)

Cucurbitaceae

رده‌بندی و جایگاه گیاهشناسی

Citrullus lanatus (هندوانه) گیاهی علفی از تیرهٔ Cucurbitaceae (کدوئیان) است. این گونه در سردهٔ Citrullus قرار دارد که شامل چند گونهٔ خودرو در آفریقا و خاورمیانه است. هندوانه گیاهی یک‌ساله، رونده و خزنده با ساقه‌های توخالی و پیچک‌دار است که برای رشد به حمایت فیزیکی و فضای باز نیاز دارد.

منطقه بومی و زیستگاه طبیعی

زادگاه اصلی هندوانه را مناطق خشک و نیمه‌خشک آفریقای جنوبی و غربی می‌دانند. خویشاوندان وحشی آن در ساوان‌ها، بستر رودخانه‌های فصلی و حاشیهٔ بیابان‌ها رشد می‌کنند. این گیاه به نور کامل، گرمای طولانی فصل رشد و خاک‌های شنی تا لومی با زهکشی خوب سازگار شده است. توانایی تحمل کم‌آبی نسبی در برخی واریته‌های وحشی، آن را به منبع مهم آب و قند برای جوامع بومی تبدیل کرده است.

تاریخچه اهلی‌سازی و گسترش

شواهد باستان‌گیاه‌شناسی نشان می‌دهد که مصرف و کشت ابتدایی هندوانه دست‌کم به ۵۰۰۰ سال پیش در دره نیل بازمی‌گردد. بذرها و نگاره‌های هندوانه در آرامگاه‌های مصر باستان یافت شده‌اند. از آنجا، این گیاه به تدریج به مدیترانه، خاورمیانه و سپس به آسیا منتقل شد. در سده‌های میانه، هندوانه بازرگانی مهم در مسیرهای جاده ابریشم بود.

گستره کنونی و اهمیت علمی

امروزه هندوانه در اغلب مناطق گرم و معتدل دنیا کشت می‌شود و یکی از مهم‌ترین صیفی‌جات جهان از نظر سطح زیر کشت و تولید زیست‌توده است. خزانهٔ ژنتیکی غنی در جمعیت‌های وحشی آفریقایی برای اصلاح صفاتی مانند مقاومت به تنش خشکی و بیماری‌ها استفاده می‌شود. ژنوم هندوانه توالی‌یابی شده و به‌عنوان مدل برای مطالعهٔ تکامل میوه‌های گوشتی در کدوئیان به‌کار می‌رود.

خصوصیات - معرفی

هندوانه را بعضی ها بومی هندوستان و بعضی دیگر بومی کشورهای آفریقایی می دانند. ولی آنچه مسلم است نوع خودروی هندوانه در اوایل نیمه دوم قرن نوزدهم در آفریقا پیدا شد و به نظر می رسد که هندوستان یک مرکز ثانوی انتشار هندوانه و تغییرات شدید آن باشد. به نظر Feher منشأ هندوانه از آفریقا است و پرورش این گیاه ابتدا در مصر قدیم و هندوستان آغاز گشت و از آنجا از طریق دریای مدیترانه به کشورهای مختلف از جمله به خاور نزدیک و آسیا گسترش یافت. از نظر گیاهشناسی هندوانه گیاهی یکساله و علفی با گونه های مختلف و همگی از جنس Citrullus است. این جنس دارای پنج زیرگونه است.

سیستم ریشه ای هندوانه قوی و کامل است و از ریشه های فرعی و تارهای کشنده تشکیل می شود. قطر ریشه اصلی در نزدیکی یقه به 1 تا 1.5 سانتیمتر (در هندوانه خودرو 5 تا 7 سانتیمتر) و به فاصله 25 تا 30 سانتیمتر دورتر از یقه به شدت از قطرش کاسته شده و به شکل رشته نازک نخ مانندی عمودی در زمین فرو می رود (به عمق 1 تا 1.5 سانتیمتر و حتی بیشتر). ریشه های فرعی بلافاصله از قسمت بالای ریشه اصلی به طور مایل منشعب شده و در عمق 20 تا 30 سانتیمتری خاک پراکنده می شوند. ریشه های فرعی درجه یک معمولاً طویل تر از ریشه اصلی بوده و طول آنها ممکن است به 4 تا 5 متر برسد. ریشه های فرعی درجه یک به نوبه خود به ریشه های فرعی درجه دو و سه منشعب می شوند. سیستم ریشه ای یک بوته هندوانه ممکن است 7 تا 10 متر مکعب حجم خاک را فرا گیرد.

ساقه هندوانه خزنده، نازک و طویل با مقطع پنج ضلعی مدور و کرکدار نازک است. طول ساقه ممکن است به 4 تا 5 متر نیز برسد. از ساقه اصلی ساقه های فرعی درجه یک منشعب می شوند. از ساقه های فرعی درجه یک نیز ساقه های فرعی درجه دو و در شرایط بسیار مناسب ممکن است در هندوانه ساقه های فرعی درجه سه و حتی درجه چهار نیز ظاهر شوند.

برگ های هندوانه قلبی شکل با بریدگی های عمیق و به رنگ سبز خاکستری با دمبرگ طویل و بدون گوشوارک است. پهنک برگ 3 تا 5 لوپ که هر یک به لوپ های کوچکتری ختم می شوند. برگ ها در ابتدای رشد خود به شدت پوشیده از کرک های نازک هستند. از بغل برگ ها پیچک های مرکب (2 تا 4 شاخه ای) خارج می شوند.

هندوانه مانند تمام کدوئیان جزو گیاهان یکپایه بوده و گل های نر و ماده آن بطور جداگانه روی یک بوته قرار دارند. گل ها در محور برگ ها به صورت انفرادی قرار می گیرند. تعداد گل های نر همیشه بیشتر از گل های ماده است. جام گل کامل و زنگوله ای شکل بوده و از 5 گلبرگ زرد لیمویی یا سبز متمایل به زرد که در قاعده متصل به کاسه گل می شوند تشکیل شده است. تخمدان ها پوشیده از کرک و دارای 3 تا 4 و گاهی 5 حجره هستند. مادگی گل کوتاه و پرچم های گل ماده ناقص اند. معمولاً گرده ها نیز در گل ماده ناقص اند ولی گاهی اوقات ممکن است دارای استعداد باروری نیز باشند. در بعضی از ارقام هندوانه، گل های ماده بدون پرچم نیز دیده می شود. گل نر علاوه بر جام گل دارای 5 پرچم است که چهارتای آن دو به دو به هم چسبیده و یکی آزاد است. پرچم ها به کیسه های زردرنگ گرده منتهی می شوند.

شرایط نگهداری هندوانه

نور مورد نياز

زیاد

آبياري و رطوبت

کمی مرطوب

دماي مورد نياز

مناطقی با فصل رشد گرم و طولانی

خاک مورد نياز

زمین های شنی-رسی یا لومی با مواد آلی کافی

هندوانه را می توان در انواع خاک ها کاشت ولی بهترین خاک برای پرورش هندوانه زمین های شنی و رسی است. زمین های شنی که در بهار زودتر از سایر زمین ها گرم می شوند و یا زمین های لومی که دارای مواد آلی کافی هستند، برای کاشت انواع هندوانه مناسب اند. در هر صورت خاک باید از نظر مواد آلی غنی باشد و در غیر این صورت باید آن را با کود حیوانی تقویت کرد و یا اینکه هندوانه را بعد از گیاهانی که زمین را حاصلخیز می کنند، کشت نمود. هندوانه در مقابل پی اچ نسبتاً مقاوم است و می توان در زمین هایی که پی اچ آن تا 5 باشد، آن را کاشت. هر چند که این گیاه در مقابل پی اچ مقاوم است اما باید دانست که هر قدر میزان پی اچ زمین های زیر کشت اسیدی تر باشد، میزان سرایت بیماری ها نیز افزایش خواهد یافت.

این گیاه نسبت به سرما نیز حساس است و مانند سایر گیاهان این خانواده احتیاج به دوره رشد طولانی و گرم دارد. بذر هندوانه در دمای بین 25 تا 30 درجه سانتیگراد جوانه زده و سبز می شود.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

ارزش غذایی و اهمیت اقتصادی:

مقدار آب و قند هندوانه همانند سایر گیاهان خانواده کدوئیان است. مقدار انرژی آن بطور متوسط 100 کیلوژول در 100 گرم وزن تر است. هندوانه با تولید سالانه حدود 30 تن در جهان پس از گوجه فرنگی و کلم پیچ در بین سایر سبزی ها مقام سوم را دارا است. ایران از نظر سطح زیر کشت در جهان مقام دوم و از نظر مقدار تولید مقام سوم را به خود اختصاص داده است.

هر 100 گرم از قسمت قابل استفاده هندوانه دارای 93.2 گرم آب، 0.6 گرم پروتئین، 0.2 گرم چربی، 7.7 گرم کربوهیدرات، 0.2 گرم مواد سلولزی، 0.15 میلیگرم ویتامین ب6، 0.05 میلیگرم ویتامین ب2، 0.04 میلیگرم ویتامین ب1، 6 میلیگرم ویتامین ث، 0.2 میلیگرم ویتامین آ، 160 میلیگرم پتاسیم، 3 میلیگرم منیزیم، 0.4 میلیگرم آهن، 11 میلیگرم فسفر و 10 میلیگرم کلسیم است.

مقابله به آفات هندوانه

مهم‌ترین آفات هندوانه (Citrullus lanatus)

شته‌ها، تریپس‌ها و مگس مینوز با مکیدن شیره گیاهی و ایجاد زخم، سبب زردی برگ، کاهش رشد و انتقال ویروس‌ها می‌شوند. کرم‌های برگ‌خوار و میوه‌خوار نیز با تغذیه مستقیم از برگ و میوه، خسارت شدیدی ایجاد می‌کنند. برای مقابله، استفاده از تناوب زراعی، از بین بردن علف‌های هرز میزبان، نصب تله‌های زرد چسبنده و رهاسازی دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک توصیه می‌شود. در صورت طغیان، کاربرد حشره‌کش‌های انتخابی با رعایت دوره کارنس ضروری است.

بیماری‌های مهم قارچی و باکتریایی

بیماری‌های قارچی مانند سفیدک پودری، سفیدک داخلی، آنتراکنوز و پوسیدگی‌های ریشه و طوقه سبب لکه برگی، پژمردگی و مرگ بوته می‌شوند. باکتری‌هایی مانند عامل لکه‌برگی زاویه‌ای نیز برگ‌ها را لکه‌دار و سوراخ می‌کند. تهویه مناسب، آبیاری نشتی به‌جای بارانی، ضدعفونی بذر و استفاده از قلمه و نشای سالم نقش مهمی در پیشگیری دارند. در شرایط مساعد بیماری، استفاده هدفمند از قارچ‌کش‌ها و باکتری‌کش‌های مجاز توصیه می‌شود.

مدیریت تلفیقی آفات و امراض هندوانه

کاشت ارقام مقاوم، رعایت فاصله کشت برای کاهش رطوبت سایه‌انداز، تناوب با غلات، حذف و سوزاندن بقایای آلوده پایه مدیریت تلفیقی است. پایش منظم مزرعه و ثبت زمان ظهور آفات و علائم بیماری، امکان تصمیم‌گیری به‌موقع را فراهم می‌کند. ترکیب روش‌های زراعی، بیولوژیک و شیمیایی هدفمند، پایدارترین راه برای کاهش خسارت و حفظ محصول سالم هندوانه است.

نحوه تکثیر هندوانه

برای کاشت هندوانه زمین را در پاییز شخم زده و آن را به حال خود باقی می گذارند. کلوخ های حاصل از شخم در فصل زمستان توسط توسط سرما و یخبندان پوک و نرم می شوند، و در بهار قبل از کاشت زمین را یک الی دو بار دیسک می زنند تا خاک کاملاً نرم شود و سپس اقدام به کشت می کنند.

معمولاً بذرپاشی هندوانه در زمین اصلی انجام می گیرد. بدین منظور حدود یک یا دو روز قبل از آن، بذر را در پارچه مرطوب تحت دمای حدود 25 درجه سانتیگراد نگه می دارند و بدین ترتیب عمل جوانه زنی و سبز شدن تسریع می شود.

سایر اطلاعات

برداشت:

برداشت این گیاه زمانی صورت می گیرد که میوه کاملاً رسیده باشد، زیرا همانطوری که می دانیم تنها هندوانه های رسیده از حداکثر شیرینی و مرغوبیت برخوردارند. هندوانه رسیده را می توان با علائم و روش های زیر تشخیص داد:

1- رنگ قسمتی از پوست میوه که روی زمین قرار دارد. رنگ این قسمت از پوست در هندوانه های رسیده زرد رنگ است.

2- صدایی که از میوه در موقع ضربه زدن با انگشت از آن شنیده می شود. این صدا در میوه نارس نازک و در میوه رسیده مات است.

3- خشک شدن پیچک متصل به میوه که در موقع رسیدن میوه از رنگ سبز به زرد متمایل به قهوه ای تبدیل گشته و گاهی کاملاً خشک می شود. روش شناسایی اخیر از سایر روش های ذکر شده مطمئن تر است ولی تنها در مزرعه عملی است نه در بازار.