دانستنیهای علمی
ردهبندی و جایگاه گیاهشناسی
Ammi visnaga با نام رایج «خلال دندان» از تیره چتریان (Apiaceae) است؛ تیرهای شناختهشده بهسبب گلآذینهای چترمانند و ساقههای شیاردار. این گونه در سرده Ammi قرار میگیرد که چندین گونه یکساله یا دوساله با برگهای بریدهبریده و چترهای مرکب را دربر میگیرد. ویژگی شاخص آن، میوههای خشک دو فندقه (mericarp) و گلآذین چتر مرکب است که در شناسایی علمی تیره نقش کلیدی دارد.
خاستگاه بومی و پراکنش جغرافیایی
خاستگاه اصلی Ammi visnaga ناحیه مدیترانه و بخشهایی از شمال آفریقا و غرب آسیاست. این گیاه در بسیاری از مناطق با اقلیم مدیترانهای بهصورت خودرو یا گاه بهشکل معرفیشده گسترش یافته و در برخی کشورها به عنوان گونهای طبیعیشده نیز گزارش میشود. پراکنش آن معمولاً با کریدورهای تاریخی کشاورزی و جابهجایی بذر در پیرامون مدیترانه همبستگی دارد.
زیستگاه و بومشناسی
این گونه غالباً در زمینهای باز و آفتابگیر، حاشیه مزارع، زمینهای بایر، کناره راهها و دامنههای کمارتفاع رشد میکند. خاکهای نسبتاً سبک تا متوسط و زهکشیشده را ترجیح میدهد و با چرخه فصلی بارندگیهای زمستانه و بهاره در اقلیم مدیترانهای سازگار است. توانایی استقرار در زیستگاههای دستخورده انسانی، از عوامل موفقیت اکولوژیک آن به شمار میآید.
تاریخچه و کاربرد نام
نام رایج «خلال دندان» به کاربرد سنتی ساقههای گلآذین خشکشده اشاره دارد که به دلیل استحکام و شکل مناسب، در فرهنگهای مدیترانهای برای پاککردن دندان استفاده میشده است. در متون تاریخی گیاهان دارویی نیز از این گونه یاد شده و مطالعات نوین، ترکیبات کومارینی آن (مانند khellin) را از جنبه شیمیگیاهی بررسی کردهاند. اهمیت تاریخی این گیاه بیشتر از پیوند میان استفادههای روزمره و توجه علمی به ترکیبات ثانویه آن ناشی میشود.
![خلال دندان]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
مرطوب
دماي مورد نياز
نواحی معتدل تا گرم
خاک مورد نياز
خاک حاصلخیز با بافت متوسط
|
"خلال دندان" گیاهی یکساله به ارتفاع حدود 60 تا 120 سانتیمتر است. ساقه آن دارای خطوط باریک سبز رنگ و محکم، ریشه کم انشعاب، برگ ها دارای بریدگی های متعدد، سبز و رنگ و رایحه ای مخصوص دارند. خلال دندان دارای غلاف هایی مثلثی شکل، گل آذین چتر مرکب با تعداد زیادی شعاع های اصلی (در هر چتر 25 تا 45 شعاع)، ضخیم و بلند به طول 5 تا 7 سانتیمتر که هر یک در انتها به شعاع های فرعی در حدود 30 عدد به طول 0.5 تا 1.5 سانتیمتر منشعب می شود. این شعاع های کوتاه ، هر یک به گلی سفیدرنگ ختم می شوند. در محل انشعابات اولیه و ثانویه زوایدی برگ مانند (گریبانک) جدا می شود که طول آنها معادل طول شعاع های اصلی و فرعی است. بنابراین، گل آذین این گیاه بسیار متراکم، سنگین و بزرگ به نظر می رسد. که در انتهای ساقه های گلدهنده به فراوانی (17 تا 25 عدد) ظاهر می شوند. میوه های ریز (شبیه زنیان)، دارای طعم نامأنوس و کمی تلخ که به تعداد زیاد بر روی گل آذین تشکیل می شوند. هنگام رسیدن میوه ها، شعاع ها به رنگ کاه درآمده، محکم و خم شده در مرکز گل آذین قرار می گیرند و شاید وجه تسمیه گیاه به خلال دندان، همین موضوع باشد.
![Toothpick ammi]()
شرایط محیط رشد
گیاه خلال دندان بطور معمول به صورت علف هرز در اراضی زراعی دیده می شود. گلدهی و رسیدن بذر بسیار غیریکنواخت است. این گیاه به سرمای زیر صفر و نزدیک آن حساس است و با شروع سرما، اگرچه هنوز پتانسیل تولید گل دارد، دچار سرمازدگی می شود. ورنالیزاسیون گیاه سبب افزایش وزن خشک اندام های مختلف آن و افزایش خلین و ویسناگین می شود.
![Ammi visnaga]()
مقابله به آفات خلال دندان
آفات مهم خلال دندان (Ammi visnaga)
مهمترین آفات خلال دندان شامل شتهها، تریپسها و مینوز برگ است. شتهها با مکیدن شیره گیاهی سبب پیچیدگی برگ، ضعف رشد و ترشح عسلک میشوند. تریپسها لکههای نقرهای و نکروزه روی برگ و گل ایجاد کرده و کیفیت بذر را کاهش میدهند. لاروهای مینوز، دالانهای روشن در بافت برگ ایجاد کرده و سطح فتوسنتز را کم میکنند. در برخی مناطق، لارو پروانهها نیز با تغذیه از گلآذینها، تشکیل بذر را مختل مینمایند.
امراض شایع خلال دندان
بیماریهای قارچی مانند لکه برگی، سفیدک سطحی و پوسیدگی ریشه بیشترین خسارت را ایجاد میکنند. لکه برگی با ظهور لکههای قهوهای تا سیاه روی برگها و ریزش زودرس آنها مشخص میشود. سفیدک سطحی به صورت پوشش سفید آردی روی برگ و ساقه ظاهر شده و در تراکم بالا موجب توقف رشد میگردد. پوسیدگی ریشه در خاکهای سنگین و غرقابی مشاهده شده و سبب زردی عمومی و خشکیدگی ناگهانی گیاه میشود.
روشهای مقابله و مدیریت تلفیقی
مدیریت تلفیقی آفات و امراض، راهکار اصلی حفظ سلامت مزارع خلال دندان است. رعایت تناوب زراعی با غلات، استفاده از بذور سالم و ضدعفونیشده و انتخاب مزارع با زهکش مناسب، پایه پیشگیری را تشکیل میدهد. حذف بقایای آلوده، کنترل علفهای هرز چتریسان، و تنظیم آبیاری از گسترش قارچها جلوگیری میکند. برای آفات مکنده، استفاده از روغنهای گیاهی، صابون حشراتکش و رهاسازی دشمنان طبیعی (مانند کفشدوزکها) توصیه میشود. سموم شیمیایی تنها در صورت طغیان و با رعایت زمان کارنس بهکار روند.
![خلال دندان]()
نحوه تکثیر خلال دندان
تکثیر خلال دندان با بذر انجام می شود. برای این منظور بذرهای گیاه را در ردیف های 50 سانتیمتری به طور سطحی کشت کرده و روی ردیف ها را با کود یا ماسه پوشانده و پس از سبز شدن بذرها، فاصله روی ردیف گیاه 20 تا 25 سانتیمتر تنظیم می شود. کاشت این گیاه در زمین های سنگین هم موفقیت آمیز است. آبیاری در طول فصل رشد همانند ذرت صورت می گیرد. تاریخ کاشت نیمه دوم اسفندماه و شروع گلدهی نیمه دوم مرداد ماه است. دوره گلدهی غیریکنواخت و طولانی است و تا شروع سرما و یخبندان ادامه دارد.
میوه گیاه خلال دندان دارای 1 درصد خلین، ویسناگین، گلیکوزید خلول، اسانس (0.2 درصد)، استرول و فلاونوئید است.
مواد مؤثره بذرهای گیاه خلال دندان به عنوان شل کننده عضلات، ضد آسم وکاهش دهنده درد ناشی از سنگ کلیه به کار می رود. خلین بازکننده سریع مجاری عروق قلبی است.
در برخی افراد مصرف گیاه خلال دندان موجب سردرد، تهوع و گاهی حساسیت نوری می شود. مورد اخیر در دام ها هم گزارش شده است.