تیره ژینکوان (Ginkgoaceae) یکی از شاخصترین گروههای گیاهان دانهدار غیرگلدار (بازدانگان) است که امروزه تنها یک بازمانده زنده دارد: ژینکو بیلوبا (Ginkgo biloba). به دلیل شباهت زیاد این گیاه به فسیلهای بسیار قدیمی، ژینکو را اغلب «فسیل زنده» مینامند. این خانواده از نظر تکاملی جایگاه ویژهای دارد، چون بسیاری از صفات ساختاری و تولیدمثلی آن، تصویری از بازدانگان کهن را حفظ کرده است.
فرم کلی تیره
اعضای تیره ژینکوان (در معنای امروزی و زنده) در قالب درختان خزانکننده، بلندعمر و مقاوم شناخته میشوند. ژینکو معمولاً تنهای راست با تاجی متغیر (از مخروطی در جوانی تا گستردهتر در پیری) دارد. یکی از ویژگیهای بسیار مهم این گیاه، وجود دو نوع شاخه است: شاخههای بلند (برای رشد طولی) و شاخههای کوتاه (که معمولاً محل تجمع برگها و ساختارهای زایشی هستند).
ژینکو دوپایه است؛ یعنی درختان نر و ماده جدا از هماند. این ویژگی در مدیریت فضای سبز شهری اهمیت دارد، چون بذرهای رسیده (با پوشش گوشتی و بوی ناخوشایند) معمولاً نامطلوب تلقی میشوند.
آناتومی برگ
برگ ژینکو از شناختهشدهترین برگها در دنیای گیاهان است: بادبزنیشکل با بریدگیهای کموبیش عمیق (گاهی دو لوب واضح) و با رگبرگهایی که بهصورت دوشاخهشونده (dichotomous venation) از قاعده برگ منشعب میشوند. نکته کلیدی این است که رگبرگها معمولاً شبکه (آناستوموز) تشکیل نمیدهند و همین الگو، برگ ژینکو را از بیشتر گیاهان متمایز میکند.
از دید بافتشناسی، پهنک برگ دارای اپیدرم با کوتیکول نسبتاً مشخص و میانبرگ (مزوفیل) است. در بسیاری از منابع، به تفاوت برگهای روی شاخههای کوتاه و بلند اشاره میشود؛ بهطوری که برگهای روی شاخههای بلند میتوانند از نظر ضخامت و کارکردهای فیزیولوژیک، اندکی با برگهای شاخههای کوتاه تفاوت داشته باشند. زردی طلایی پاییزی برگها نیز حاصل دگرگونی رنگیزهها در فصل خزان است و از جذابیتهای مهم زینتی ژینکو به شمار میآید.
آناتومی ساقه
ساقه ژینکو مانند بسیاری از بازدانگان دارای رشد ثانویه قوی است و بهوسیله کامبیوم آوندی، چوب ثانویه (زایلم ثانویه) تولید میکند. چوب ژینکو عمدتاً از تراکئیدها ساخته شده و رگهای واقعی (vessels) مانند بسیاری از نهاندانگان در آن دیده نمیشود. وجود حلقههای سالیانه در تنه، مطالعه رشد سالانه و شرایط اقلیمی گذشته را ممکن میکند.
شاخههای کوتاه، ساختارهای فشردهای هستند که در آنها فاصله میانگرهها بسیار کم است و برگها به شکل دستهای ظاهر میشوند. این سازماندهی شاخهای، در کنار برگهای خاص، به ژینکو سیمایی کاملاً قابل تشخیص میدهد.
تولیدمثل و گردهافشانی
ژینکو گیاهی بادگردهافشان است. درختان نر، ساختارهایی شبیه مخروطهای گرده (پولِنکُن) تولید میکنند که حامل کیسههای گردهاند. گردهها با باد منتقل میشوند و پس از رسیدن به اندام ماده، فرایند لقاح آغاز میشود. در ژینکو (همراه با سیکادها)، ویژگی بسیار مهمی دیده میشود: اسپرمهای متحرک. این صفت در میان گیاهان دانهدار بسیار نادر است و از نگاه تکاملی اهمیت زیادی دارد.
یکی از نکات جالب در چرخه تولیدمثل ژینکو این است که بین گردهافشانی و لقاح میتواند فاصله زمانی قابل توجه وجود داشته باشد؛ یعنی گردهافشانی انجام میشود اما تکمیل لقاح ممکن است با تأخیر رخ دهد.
گلآذین، «میوه» و دانه
ژینکو گل واقعی (به معنای نهاندانگان) ندارد. درخت نر معمولاً «مخروطهای گرده» تولید میکند. درخت ماده بهجای مخروطهای بزرگ، معمولاً دو تخمک را روی یک پایه (ساقهمانند) در انتهای شاخههای کوتاه ایجاد میکند. پس از گردهافشانی، معمولاً یکی از تخمکها (یا هر دو) رشد کرده و به دانه تبدیل میشود.
آنچه در ژینکو بهصورت عامیانه «میوه» نامیده میشود، در واقع دانهای با پوشش گوشتی بیرونی است. این پوشش (سارکوتستا) در زمان رسیدگی میتواند بوی تند و ناخوشایند ایجاد کند. بخش داخلی دانه (مغز) در برخی فرهنگها مصرف خوراکی دارد، اما مصرف آن باید با احتیاط و آگاهی انجام شود.
فیزیولوژی و فیتوشیمی
ژینکو از نظر فیزیولوژی، به عنوان درختی مقاوم و سازگار شناخته میشود و به همین دلیل در شهرها و محیطهای آلوده نیز عملکرد قابل قبولی دارد. یکی از دلایل شهرت ژینکو، ترکیبات شیمیایی فعال در برگهاست. در عصارههای استاندارد برگ ژینکو، معمولاً گروههایی از فلاونوئیدها و ترپنلاکتونها (از جمله گینکگولیدها و بیلوبالید) اهمیت ویژهای دارند.
فیتوشیمی ژینکو باعث شده این گیاه در پژوهشهای دارویی و مکملهای گیاهی بسیار مطرح شود؛ با این حال، در کاربردهای سلامتمحور باید به کیفیت فرآورده، دوز، تداخلات دارویی و توصیه متخصص توجه شود.
جغرافیا و سیتولوژی
ژینکو امروزه در بسیاری از نقاط جهان کشت میشود، اما خاستگاه طبیعی آن به بخشهایی از چین نسبت داده میشود و برخی منابع، محدودههای مشخصی را به عنوان ناحیه بومی گزارش میکنند. با وجود پراکنش گسترده در فضای سبز شهری جهان، وضعیت «کاملاً وحشی» ژینکو در برخی مناطق تاریخی محل بحث بوده و نگاه حفاظتی به آن اهمیت دارد.
از دید سیتولوژی، ژینکو دارای عدد کروموزومی دیپلوئید 2n = 24 گزارش شده است. بررسیهای سیتولوژیک و ژنتیکی جدید همچنین به موضوعات مرتبط با تعیین جنسیت (نر/ماده بودن) و ساختارهای ژنومی این گیاه پرداختهاند.
طبقهبندی و رده و زیررده
در ردهبندیهای رایج، ژینکو در بازدانگان جای میگیرد و معمولاً بهصورت زیر بیان میشود:
فرمانرو: گیاهان (Plantae)
گروه بزرگ: آوندداران (Tracheophyta)
رده: Ginkgoopsida
راسته: Ginkgoales
تیره (خانواده): Ginkgoaceae
سرده (جنس): Ginkgo
نکته مهم این است که در نگاه امروزی، ژینکو تنها نماینده زندهٔ راسته خود بهشمار میرود و در منابع دیرینهشناسی از خویشاوندان فسیلی متعددی در گذشته یاد میشود.
تعداد گونه و جنس در این خانواده و اسامی آنها
تیره ژینکوان در معنای زنده و امروزی، یک خانواده تکجنسی و تکگونهای است:
تعداد جنس (Genus): 1 → Ginkgo
تعداد گونه زنده (Extant species): 1 → Ginkgo biloba
اگرچه در ادبیات فسیلی و تاریخ تکاملی، نامهای دیگری برای جنسها/گونههای منقرضشده مرتبط با ژینکو ذکر میشود، اما در فلور و طبقهبندی زیست-امروزی، تنها همین یک گونه بهعنوان نماینده زنده پذیرفته شده است.
منابع:
Encyclopaedia Britannica — Ginkgoaceae (plant family)
Encyclopaedia Britannica — Ginkgophyte: Reproductive structures and function
Kew Science — Plants of the World Online: Ginkgo biloba
eFloras (Flora of China) — Ginkgo biloba
GBIF — Ginkgoaceae (Backbone Taxonomy)
PMC — Ginkgo biloba: A Treasure of Functional Phytochemicals (Review)
PMC — Evolution of the sex-determining region in Ginkgo biloba (includes cytological notes)
برخی از گیاهان خانواده ژینکوان :