زنجبيل سيلان

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و خانواده

Zingiber zeylanicum از تیره Zingiberaceae و جنس Zingiber است. این خانواده شامل بیش از ۵۰ جنس و صدها گونه معطر و دارویی مانند زنجبیل خوراکی و زردچوبه است. ویژگی شاخص خانواده، ریزوم‌های گوشتی زیرزمینی و برگ‌های نیزه‌ای با آرایش دو ردیفی است.

منطقه بومی و پراکنش

زیستگاه اصلی زنجبیل سیلان جزیره سریلانکا (سیلان قدیم) در اقیانوس هند است. این گونه عمدتاً در جنگل‌های مرطوب نیمه‌گرمسیری تا گرمسیری، در خاک‌های غنی از مواد آلی و با زهکشی خوب می‌روید. حضور آن معمولاً در حاشیه جنگل‌ها و فضاهای نیمه‌سایه گزارش شده است.

زیستگاه و بوم‌شناسی

گیاه در ارتفاعات پایین تا متوسط رشد می‌کند و به رطوبت نسبی بالا وابسته است. ریزم‌های زیرزمینی نقش مهمی در ذخیره آب و مواد غذایی داشته و سازگاری با دوره‌های کوتاه خشکی را امکان‌پذیر می‌سازند. گل‌آذین اغلب نزدیک سطح خاک ظاهر می‌شود و حشرات گرده‌افشان را جذب می‌کند.

تاریخچه و کاربردهای علمی

نام گونه‌ای «zeylanicum» به نام باستانی سریلانکا اشاره دارد و نشان‌دهنده کشف و توصیف علمی آن در این منطقه است. گیاه‌شناسان قرن نوزدهم این گونه را در فلور سیلان ثبت کردند. بررسی‌های فیتوشیمیایی ترکیبات معطر و روغن‌های ضروری ریزوم را مستند کرده‌اند، هرچند استفاده دارویی آن کمتر از زنجبیل معمولی است.

خصوصیات - معرفی

ساقه و ریزوم

ریزوم‌های Zingiber zeylanicum زیرزمینی، ضخیم، گوشت‌آلود و افقی هستند و پوسته‌ای قهوه‌ای تا قهوه‌ای‑خاكستری دارند. سطح داخلی ریزوم به رنگ زرد مایل به نارنجی تا زرد طلایی است و بافتی الیافی و معطر دارد. ساقه‌های هوایی در واقع شبه‌ساقه‌اند كه از غلاف برگ‌ها تشكیل شده و راست، استوانه‌ای و معمولاً ۶۰ تا ۱۲۰ سانتی‌متر ارتفاع دارند.

برگ

برگ‌ها متناوب، باریك و كشیده با شكل نیزه‌ای تا سرنیزه‌ای هستند. طول برگ‌ها معمولاً ۱۵ تا ۳۰ سانتی‌متر و عرض آن‌ها ۲ تا ۴ سانتی‌متر است و رگبرگ میانی كاملاً مشخص و برجسته دیده می‌شود. سطح فوقانی برگ سبز تیره و نسبتا براق و سطح زیرین سبز روشن‌تر است؛ حاشیه برگ صاف و نوك آن تیز و كمی خمیده می‌باشد.

گل‌آذین و گل

گل‌آذین خوشه‌ای فشرده و استوانه‌ای است كه از میان ساقه‌های برگی یا جداگانه از ریزوم خارج می‌شود. براكت‌های گل‌آذین زنجفیل سیلان معمولاً سبز مایل به زرد یا سبز متمایل به قرمز هستند. گل‌ها لوله‌ای، نامتقارن و به رنگ سفید تا كرم با نوارها یا لکه‌های زرد و گاه ارغوانی در لب پایین دیده می‌شوند. بساک‌ها زرد و برجسته و كلاله در نوك ستونی باریك و روشن قرار دارد.

شرایط نگهداری زنجبيل سيلان

نور مورد نياز متوسط آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 18 تا 32 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز ترکيب سبک با زهکشي‌خوب: پيت/کوکوپيت + پرليت + کمي خاک‌برگ

دما و رطوبت مناسب برای رشد زنجبیل سیلان

زنجبیل سیلان گیاهی گرمسیری است و در دمای ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد بهترین رشد را دارد. دماهای زیر ۱۵ درجه رشد ریزوم‌ها را کند و در سرماهای طولانی موجب پوسیدگی آن‌ها می‌شود. رطوبت نسبی ۶۰ تا ۸۰ درصد ضروری است؛ هوای بیش از حد خشک سبب خشک شدن نوک برگ‌ها می‌شود. در عین حال، باید تهویه مناسب وجود داشته باشد تا از رشد قارچ‌ها جلوگیری شود.

نور و مکان کاشت

زنجبیل سیلان به نور زیاد ولی غیرمستقیم نیاز دارد. نور فیلترشده زیر سایه‌بان درختان یا پشت پنجره پرنور بهترین شرایط را فراهم می‌کند. تابش مستقیم آفتاب به‌ویژه در ظهر، موجب سوختگی برگ‌ها و کاهش کیفیت ریزوم‌ها می‌شود. در محیط‌های داخلی، استفاده از نور مصنوعی ملایم با طیف کامل می‌تواند کمبود نور روز را جبران کند.

خاک، آبیاری و تغذیه

بهترین بستر رشد، خاکی سبک، عمیق، غنی از مواد آلی و کاملاً زهکش‌دار است. ترکیب خاک باغچه، کوکوپیت و ماسه شسته یا پرلیت مناسب است. آبیاری باید منظم و یکنواخت باشد؛ خاک همیشه مرطوب ولی نه غرقاب بماند، زیرا ماند‌آب ریشه و ریزوم را می‌پوساند. مصرف کود آلی پوسیده و کود متعادل NPK در فصل رشد، توسعه ریزوم‌ها را افزایش می‌دهد.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی ریزوم (ساقه زیرزمینی)

ریزوم Zingiber zeylanicum در طب سنتی جنوب آسیا به‌صورت جوشانده یا پودر برای کمک به هضم، کاهش نفخ و تهوع و نیز تسکین سرماخوردگی و سرفه به‌کار می‌رود. در برخی فراورده‌های گیاهی، از عصاره ریزوم به‌عنوان ماده معطر-دارویی در شربت‌ها و ترکیبات گرم‌کننده استفاده می‌شود.

کاربردهای صنعتی و داروسازی اسانس

اسانس حاصل از ریزوم و گاهی برگ‌ها در صنایع عطرسازی و بهداشت فردی به‌عنوان رایحه تند و گرم در صابون، شامپو و کرم‌ها مصرف می‌شود. ترکیبات معطر و فنلی این اسانس می‌توانند در فرمولاسیون‌های موضعی به‌منظور ایجاد حس گرمی و کاهش کوفتگی عضلات به کار روند.

کاربردهای برگ و ساقه‌های هوایی

برگ‌ها در برخی نواحی به‌صورت دم‌کرده برای آرام‌بخشی ملایم و رفع دل‌به‌هم‌خوردگی استفاده می‌شوند. همچنین از مواد معطر برگ در تهیه خوشبوکننده‌های طبیعی و افزودنی‌های گیاهیِ معطر در محصولات خانگی بهره می‌گیرند.

کاربردهای غذایی-دارویی و نگهدارنده

پودر یا عصاره بخش‌های زیرزمینی گاهی به‌عنوان طعم‌دهنده در فرآورده‌های غذایی با هدف ایجاد عطر زنجبیلی و کمک به پذیرش طعم استفاده می‌شود و در برخی کاربردهای سنتی، به‌عنوان کمک‌نگهدارنده طبیعی در کنار ادویه‌های دیگر مطرح است.

زنجبيل

زردچوبه خولنجان زنجبيل نخودچه طلایی استرالیایی (بوربیدجیا)