خارخاسک؛ گیاه دارویی سنتی برای حمایت از سلامت کلیه و مجاری ادرار

نویسنده: محبوبه آشناور
تاریخ انتشار: 1393/11/10
خارخاسک؛ گیاه دارویی سنتی برای حمایت از سلامت کلیه و مجاری ادرار
خارخاسک (*Tribulus terrestris*) گیاهی علفی، یک‌ساله و خزنده از تیرهٔ **اسفندانیان (Zygophyllaceae)** است که در ایران با نام‌های **خارخاسک** و گاه **خارِ سه‌شاخه** شناخته می‌شود و در جهان عمدتاً با نام‌های **Puncture vine** و **Goathead** (و نیز **Caltrop**) شناخته است.

از نظر رویشگاهی، در **گرما و خشکی** عملکرد بهتری دارد؛ معمولاً در دماهای **حدود 20 تا 35°C** به‌خوبی رشد می‌کند، به **رطوبت کم تا متوسط** و خاک‌های سبک با زهکشی مناسب سازگار است و نسبت به کم‌آبی **تحمل‌پذیر** است. برای رشد مطلوب به **نور کامل (آفتاب مستقیم)** نیاز دارد و در سایه رشد و گل‌دهی کاهش می‌یابد.

از نظر ریخت‌شناسی، ساقه‌ها **خوابیده و منشعب** هستند؛ برگ‌ها **شانه‌ای** با برگچه‌های کوچک و روبه‌رو؛ گل‌ها معمولاً **زرد و کوچک**؛ و میوه‌ها **خارهای سخت و تیز** دارند که به‌راحتی به پا، پوست و تایر می‌چسبند. این گونه به‌عنوان گیاه دارویی به‌علت وجود **ساپونین‌ها (مانند پروتودیوسین)** در طب سنتی و مکمل‌های گیاهی مطرح است، هرچند شواهد بالینی اثرات برخی ادعاها (مثلاً افزایش تستوسترون) **یکسان و قطعی نیست**. همچنین به‌دلیل میوه‌های خاردار، در بسیاری مناطق به‌عنوان **علف هرز مزاحم** شناخته می‌شود.

Nargil_Tribulus terrestris
نام علمي
Tribulus terrestris
نام لاتين
Puncturevine
خانواده (تيره)

دانستنیهای علمی

دانستنیهای علمی : 

خارخاسک گونه ای از گیاهان دارویی و در برخی منابع علف هرز است. 
این گونه گیاهی به مناطق گرمتر و گرمسیری دنیای قدیم در اروپای جنوبی ، سراسر آفریقا و استرالیا تعلق دارد. در آمریکای شمالی نیز یافت می شود. 
همچون دیگر گونه های علف هرز نام های زیادی را بر آن نهاده اند. 

خارخاسک

خصوصیات - معرفی

خصوصیات ظاهری : 

خارخاسک گیاهی علفی و یک ساله است. دارای ساقه های خوابیده با انشعابات گسترده بر سطح خاک و پوشیده از تار می باشد. برگ های آن متقابل غالباً نامساوی و مرکب از برگچه های کوچک و ریزی است که به تعداد ۶-۳ زوج در طرفین دمبرگ اصلی جای دارند. 
میوه ی خارخسک چهار بخشی و نرم است اما خارهای تیزی دارد. گل ها زرد کوچک و منفرد هستند. 
میوه آن در موقع رسیدن قسمت های پنجگانه آن از هم جدا و پراکنده می شوند.هر یک از این قسمت های پنج گانه در سطح بیرونی خاردار است. 
رنگ میوه های آن سبز مایل به زرد، بدون بو و با طعم مشخص است. 
میوه های این گیاه را در اواخر تابستان و اوایل پاییز جمع آوری می نمایند.

bindii

شرایط محیط رشد

دمای مورد نیاز
دمای مورد نیاز خارخاسک
شرایط گرمسیری
آبیاری و رطوبت
رطوبت مورد نیاز خارخاسک
کمی مرطوب
نور مورد نیاز
نور مورد نیاز گیاه خارخاسک
زیاد
خاک مورد نیاز
خاک مورد نیاز خارخاسک
متوسط تا غنی

شرایط محیط رشد: 

خارخسک در آب و هوای گرم و حتی در مناطق صحرایی و با شرایط نامناسب هم رشد می‌کند. 
ریشه های فرعی زیاد این گیاه سبب شده که بتواند رطوبت را در خاک های کم آب نیز جذب کند.
 برای جوانه زنی به خاک مرطوب نیاز دارد. اما پس از اینکه گیاه استقرار یافت می تواند به خاک های خشک مقاوم باشد. 
از لحاظ نوری در شرایط نور کامل می تواند بهترین رشد را داشته باشد. 

Tribulus terrestris

کاربردها

خواص درمانی و کاربردها:

 قسمت مورد استفاده این گیاه میوه، دانه، برگ، ریشه و گاهی تمام قسمت‌های گیاه است و اغلب، تمام میوه آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. 
ترکیبات شیمیایی گیاه خارخاسک شامل رزین، تاش، روغن ثابت، آلکالوئید، پلی فنل ها و مواد معدنی شامل کلسیم، فسفر، آهن، سدیم، پتاسیم، گوگرد، ازت و کلر است.
 پنج نوع ماده گلیکوزیدی نیز دارد که همه آنها دارای گلوکز است و علاوه بر گلوکز قندهای رامنوز، آرابینوز را هم شامل می شود. 
خارخاسک به عنوان مدر، دفع کننده سنگ های مجاری ادراری و تقویت کننده قوای جنسی به کار می رود. در طب گذشته برای خارخاسک اثر مدر و دفع کننده سنگ های مجاری ادراری و تقویت کننده قوای جنسی قائل بوده و از آن به عنوان درمان کننده عفونت و التهاب لثه استفاده می شده است. 
از فراورده های موجود در بازار می توان قطره پروستاتان، قطره سنکل و قطره آفرودیت را نام برد. میوه گیاه خارخسك در كاهش قند خون مبتلایان به دیابت موثر است. 
این گیاه در گذشته برای كاهش چربی خون و كلسترول، رفع تصلب شرایین، انسداد و سخت شدن سرخرگ‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

معرفی و راهنمای پرورش گیاهان دارویی - خارخاسک

مقابله به آفات خارخاسک

آفات مهم خارخاسک (Tribulus terrestris)

آفات اصلی خارخاسک شامل شته‌ها، تریپس‌ها و لارو برخی شب‌پره‌ها هستند که با مکیدن شیره گیاهی و تغذیه از برگ‌ها، توان فتوسنتز را کاهش می‌دهند. حجوم شدید شته باعث زردی برگ، پیچیدگی و ترشح عسلک می‌شود که رشد گیاه را به‌شدت مختل می‌کند. کنه‌های ریز نیز در هوای گرم و خشک موجب لکه‌های نقره‌ای و خشکی تدریجی برگ‌ها می‌گردند.

بیماری‌های شایع خارخاسک

بیماری‌های قارچی مانند لکه‌برگی، سفیدک سطحی و پوسیدگی ریشه در شرایط رطوبت بالا و تهویه ضعیف بروز می‌کنند. سفیدک سطحی به‌صورت پوشش سفید پودری روی برگ‌ها ظاهر شده و در صورت عدم کنترل، منجر به ریزش برگ و کاهش بذر می‌شود. پوسیدگی ریشه در خاک‌های غرقابی دیده شده و باعث پژمردگی ناگهانی گیاهان می‌گردد.

روش‌های مقابله و مدیریت تلفیقی

مهم‌ترین راهکار، مدیریت تلفیقی آفات و امراض است. حذف علف‌های هرز اطراف، رعایت تناوب زراعی، آبیاری منظم بدون غرقاب، و استفاده از بذر سالم، پایه پیشگیری هستند. برای کنترل شته و تریپس می‌توان از صابون‌های حشره‌کش، روغن‌های گیاهی و حمایت از دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک‌ها بهره برد. در بیماری‌های قارچی، بهبود زهکشی، کاهش تراکم کشت، و در صورت ضرورت، کاربرد محدود قارچ‌کش‌های کم‌خطر توصیه می‌شود.

خارخاسک

نحوه تکثیر خارخاسک

نحوه تکثیر گیاه : 

خارخاسک را از طریق بذر تکثیر می کنند. بذور تازه از خود خواب نشان می دهند و کاشت آن بلافاصله پس از رسیدن سبب جوانه زنی کمی می شود. 
در پاییز و زمستان خواب آنها طی شده و در بهار یا اوایل تابستان در شرایط مرطوب جوانه می زنند. 

bindii

عوارض جانبی - هشدار


خطرات تماس و آسیب فیزیکی

خارخاسک (Tribulus terrestris) علفی خاردار است و میوه‌های تیغ‌دار آن می‌توانند باعث زخم‌های دردناک در پوست شوند. این خارها به‌راحتی در کفش، پنجه حیوانات خانگی و لاستیک دوچرخه یا خودرو فرو می‌روند و ایجاد التهاب و عفونت ثانویه می‌کنند. هنگام وجین یا جمع‌آوری، از دستکش ضخیم و کفش ایمنی استفاده کنید و بقایا را در کیسه دربسته دفع کنید.


هشدارهای مصرف دارویی

مصرف خودسرانه فرآورده‌های خارخاسک برای “افزایش تستوسترون” یا “تقویت جنسی” می‌تواند خطرناک باشد. گزارش‌هایی از آسیب کبدی و کلیوی و نیز ناراحتی‌های گوارشی (تهوع، دل‌پیچه، اسهال) وجود دارد، به‌ویژه در دوزهای بالا یا فرآورده‌های نامعتبر. افراد دارای بیماری‌های کبد، کلیه، قلب یا مصرف‌کنندگان داروهای فشارخون/قند خون باید با احتیاط و زیر نظر پزشک اقدام کنند.


گروه‌های پرخطر و تداخل‌ها

در بارداری و شیردهی توصیه به پرهیز می‌شود. همچنین ممکن است بر قند خون و فشارخون اثر بگذارد؛ بنابراین پیش از جراحی یا در کنار داروهای کاهنده قند/فشارخون خطر افت قند یا افت فشار مطرح است. برای کودکان و حیوانات خانگی از دسترس دور نگه داشته شود.


اثر اکولوژیک و مدیریت در باغ

خارخاسک می‌تواند به‌سرعت در خاک‌های باز گسترش یابد و به‌عنوان علف هرز مهاجم با گیاهان دیگر رقابت کند. جلوگیری از بذردهی و جمع‌آوری میوه‌های خاردار، کلید کنترل آن است.

 puncturevine ،bullhead ، burra gokharu، cat's head

ساير تصاوير :  


گياهان ديگر از همين خانواده :

آشنایی با تیره اسپند و جنس های آن

امتیاز شما به این مقاله

میانگین امتیاز: 4.42 از ۵، بر اساس 24 امتیاز
راهنمای انتخاب محصول

راهنمای خرید محصولات

محصولات مرتبط با موضوع این مقاله

این بخش صرفاً راهنمای آشنایی با محصولات مرتبط است؛ نارگیل فروشنده این محصولات نیست.

پرسش‌ها و نظرات این مقاله

هنوز پرسش یا نظری برای این مقاله ثبت نشده است.

ثبت پرسش یا نظر جدید