نام علمي
Nannorrhops ritchieana
دانستنیهای علمی
رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی
نخل داز با نام علمی Nannorrhops ritchiana در خانواده Arecaceae (نخل‌ها) و زیرخانواده Coryphoideae قرار می‌گیرد. جنس Nannorrhops از نظر تبارشناسی یک جنس کوچک و ویژه است و به‌طور گسترده به‌عنوان تنها گونهٔ این جنس (تک‌گونه‌ای) شناخته می‌شود؛ ویژگی‌هایی مانند برگ‌های بادبزنیِ خاکستری-سبز و سازگاری با خشکی آن را از بسیاری نخل‌های دیگر متمایز می‌کند.
منطقه بومی و زیستگاه
این گونه بومی نواحی خشک و نیمه‌خشکِ جنوب‌غرب آسیا است و پراکنش طبیعی آن عمدتاً در ایران (به‌ویژه جنوب‌شرق)، افغانستان و پاکستان گزارش می‌شود. زیستگاه‌های شاخص آن شامل دامنه‌های سنگلاخی، تپه‌ماهورهای خشک، بستر رودخانه‌های فصلی و دره‌های گرم است؛ جایی که خاک‌های کم‌عمق و زهکش‌دار و تابش شدید خورشید غالب‌اند. تحمل بالای گرما، کم‌آبی و باد از سازگاری‌های کلیدی این نخل به شمار می‌آید.
تاریخچه کشف و نام‌گذاری علمی
گونه توسط گیاه‌شناس آلمانی هرمان وِندلاند (H. Wendland) توصیف و نام‌گذاری شد. صفت گونه‌ای ritchiana به احتمال زیاد به نام «ریچی/ریچیان» (Ritchie) در سنت نام‌گذاری سده نوزدهمی اشاره دارد و بازتابی از دوره‌ای است که اکتشافات گیاه‌شناسی در آسیای جنوب‌غربی با گردآوری نمونه‌های هرباریومی و توصیف‌های ریخت‌شناختی انجام می‌شد.
نام‌های رایج و محلی
این گیاه در فارسی و برخی گویش‌های محلی ایران با نام «داز» شناخته می‌شود. در منابع انگلیسی معمولاً از آن با عنوان Mazari palm یا Dwarf fan palm یاد می‌کنند که به برگ‌های بادبزنی و قامت نسبتاً کوتاه یا بوته‌ای آن اشاره دارد.
![داز]()
خصوصیات - معرفی
"داز" یا "نخل پاکوتاه ایرانی" از درختان بومی ایران و جنوب غربی آسیا است. در گویش محلی به گیاه نر آن، پورک و به پایه ماده آن، داز می گویند. به داز در افغانستان، مرز گفته می شود.
گیاه داز، نخلی درختچه مانند و پاکوتاه، با چندین ساقه فرعی و یک تنه اصلی است. ساقه ها به کندی رشد کرده و اغلب رشدشان به طور همزمان می باشد. این ساقه ها به یک تا دو متر طول می رسند. این نخل از جمله نخل های بادبزنی به شمار می آید که دارای برگ های طویل، دمبرگ هایی بدون خار و برگچه هایی که شکل بادبزن را ایجاد می کنند، می باشد. هر برگ دارای 20 تا 30 برگچه به طول 12 تا 30 سانتیمتر است. رنگ برگ ها به رنگ سبز مایل به زرد، سبز – آبی تا سبز – خاکستری است.
گل ها در گل آذین های خوشه ای، طویل به طول بیش از 3 متر و در انتهای ساقه ها ظاهر خواهند شد. این گیاه معمولاً دوپایه بوده که گل های نر و ماده به صورت جدا از هم و روی پایه های جداگانه ای تشکیل می شوند. میوه ها به رنگ قهوه ای و از نوع شفت می باشند. ساقه های فرعی این گیاه مونوکارپیک هستند. بدین معنی که این ساقه ها پس از گلدهی از بین خواهند رفت. در این صورت گیاه رشد خود را با تولید جوانه های ساقه ای جدید و تولید ساقه های گلدهنده جدید ادامه می دهد.
![Mazari palm]()
شرایط محیط رشد
دمای مورد نیاز
نواحی گرمسیری
خاک مورد نیاز
گستره وسیعی از خاک ها
این گیاه یکی از انواع نخل های مقاوم به سرما می باشد که می تواند دمای تا کمتر از منفی 12 درجه سانتیگراد را تحمل کند، اگرچه برای رشد بهتر تابستان های بسیار گرم را ترجیح می دهد.
گیاه داز به صورت درختچه در بخش وسیعی از اراضی آبراهه ای استان های سیستان و بلوچستان تا هرمزگان پراکنش دارد. وسعت این جامعه گیاهی تنها در استان سیستان و بلوچستان به بالغ بر 300000 هکتار می رسد.
![Nannorrhops ritchiana]()
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
داز در ایرافشان، سراوان، ایرانشهر و بیشه های انبوه به ویژه در بستر رودخانه ها می روید. داز یکی از چهار هزار نوع نخل جهان است که برای تزیین بکار می رود. در مکران ایران، داز چندین نوع است که مردم بومی آن را از برگ آن، استحکام و نوع آن را تشخیص می دهند.
میوه درخت داز در شهریور ماه می رسد که به آن کونَل می گویند و دارای مزه ای شیرین و مانند خرمالو قدری گس می باشد.
از برگ این درخت وسایل و ابزار حصیری مختلفی در ۹۸ قلم تهیه می کنند، از جمله پَربُند که ریسمانی کلفت و محکم برای بالا رفتن از درختان خرما است. چیلِک یا هُژبُر که به عنوان ریسمان از آن استفاده می کنند و کَتِل که ظرفی است برای جاسازی خرما با فشار و برای جلوگیری از کرم زدگی و نمازی که جانمازی حصیری است از دیگر فراورده های دازی هستند.
از دانه های گرد آن نیز در تهیه تسبیح استفاده می کنند.
گیاه داز در جنوب ایران از جهت استفاده آن در تولید پای افزار، سفره، ریسمان و ... نیز در سطح محلی روستایی کاربرد دارد.
![داز - معرفی و راهنمای پرورش و نگهداری درختان زینتی]()
نحوه تکثیر داز
نمای کلی تولیدمثل در داز (Nannorrhops ritchieana)
داز یک نخل چندساقه و کندرشدِ مناطق خشک است که در کشت خانگی و فضای سبز بیشتر به‌صورت زینتی نگهداری می‌شود. مهم‌ترین راه‌های تکثیر آن بذر و در مواردی جداکردن پاجوش/تقسیم بوته است؛ قلمه‌گیری به‌طور معمول در نخل‌ها موفقیت‌آمیز نیست.
تکثیر از طریق بذر
در طبیعت، گرده‌افشانی (اغلب با باد و حشرات) به تشکیل میوه و سپس پراکنش بذر می‌انجامد. برای تکثیر، بذرهای تازه بهترین جوانه‌زنی را دارند؛ پوسته و بافت‌های میوه باید کاملاً پاک شوند تا خطر قارچ کاهش یابد. خیساندن بذر در آب ولرم به مدت 24–48 ساعت می‌تواند شروع جوانه‌زنی را یکنواخت‌تر کند.
کاشت در بستر سبک و بسیار زهکش‌دار (ماسه شسته/پرلیت با مقدار کمی مواد آلی) و نگهداشتن رطوبت یکنواخت بدون غرقابی توصیه می‌شود. دمای گرم ثابت و تهویه مناسب اهمیت دارد، زیرا بذرها در سرما یا رطوبت سنگین دچار پوسیدگی می‌شوند. جوانه‌زنی ممکن است طولانی و نامنظم باشد.
تکثیر با پاجوش و تقسیم بوته
این نخل به‌صورت کپه‌ای رشد می‌کند و گاهی پاجوش تولید می‌کند. در بوته‌های بالغ، می‌توان پاجوش‌های دارای ریشه را در فصل گرم با برش تمیز جدا کرد. کاشت سریع در بستر خشک‌پسند و سایه روشن تا زمان استقرار، احتمال موفقیت را بالا می‌برد.
پس از تقسیم، آبیاری باید کم‌حجم ولی منظم باشد تا ریشه‌ها تحریک شوند، اما تجمع آب رخ ندهد. در هفته‌های نخست از کوددهی سنگین پرهیز کنید.
![Mazari palm]()
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين خانواده :
آشنایی با تیره نخل‌سانان و جنس های آن