نام لاتين
Chinese wolfberry
دانستنیهای علمی
ردهبندی علمی و جایگاه تبارشناختی
گیاه Lycium barbarum که در فارسی با نام «دیوخار» نیز شناخته میشود، از خانوادهٔ Solanaceae (شببویان/سیبزمینیان) است؛ همان خانوادهای که گوجهفرنگی، سیبزمینی و تاتوره نیز در آن قرار دارند. این گونه در جنس Lycium جای میگیرد؛ جنسی شامل درختچههای خاردار یا نیمهخاردار با گلهای قیفی و میوههای سته.
منطقه بومی و زیستگاه
پراکنش بومی L. barbarum عمدتاً به اوراسیا نسبت داده میشود و در منابع گیاهشناسی بیش از همه با آسیای مرکزی و شرق آسیا پیوند خورده است. زیستگاههای معمول آن شامل حاشیه رودخانهها، درهها، دامنههای نیمهخشک، اراضی شورپسند یا آهکی و پرچینهای طبیعی است؛ شرایطی که در آنها تحمل به خشکی و شوری، مزیت اکولوژیک محسوب میشود.
تاریخچه شناسایی و نامگذاری علمی
این گونه در سنت نامگذاری دودوییِ گیاهان، بهوسیلهٔ کارل لینه (L.) در سدهٔ هجدهم میلادی توصیف و در ادبیات علمی تثبیت شد. اپیتت «barbarum» در نام گونه، بازتابی از نگاه تاریخی به خاستگاههای «غیراروپایی» در برخی متون کلاسیک است، نه یک ویژگی زیستی.
نامهای رایج محلی و جهانی
در سطح جهانی، این گیاه بیشتر با نامهای Goji و Goji berry شناخته میشود و گاهی «wolfberry» نیز برای گونههای جنس Lycium بهکار میرود. در فارسی، علاوه بر «دیوخار»، در برخی منابع و بازارها از نام «گوجیبری» نیز یاد میشود که وامگرفته از نام رایج بینالمللی آن است.
![دیوخار]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
نواحی گرم و نیمه گرم
خاک مورد نياز
خاک رسی، شنی و لومی با زهکش خوب
|
"دیوخار" که آن را "سفیدخار" یا "خفچه" نیز گویند که پرخار بوده و از خانواده بادمجانیان یا سولاناسه است. دیوخار انواع وحشی و تزئینی دارد و خاصیت های متعدد دارویی آن معروف است.
دیوخار درخت یا درختچه ای است خزان پذیر که تا ۴ متر نیز رشد می کند. گلدهی از ماه خرداد تا مرداد بوده و رسیدن بذر از ماه مرداد تا مهر انجام می پذیرد. گل دوجنسی و گرده افشانی بوسیله حشرات از جمله زنبورها صورت می گیرد.
برگ های این گیاه نیزه ای شکل یا تخم مرغی شکل بوده که به صورت متناوب بر روی شاخه ها قرار دارند.
گل ها در گروه های یک تا سه تایی رشد می کنند. کاسه گل زنگوله ای شکل یا لوله ای شکل و به رنگ ارغوانی روشن به عرض 9 تا 14 میلیمتر می باشد و دارای 5 یا 6 لوب کوتاه می باشد. پرچم ها دارای میله ای طویل هستند. این گیاهان خودگرده افشان هستند اما ممکن است کمی دگرگرده افشانی نیز توسط حشرات صورت گیرد.
میوه ها از نوع سته ای و به رنگ قرمز – نارنجی است. تعداد بذرها در هر میوه متفاوت بوده و به کولتیوار و اندازه میوه بستگی دارد که بین 10 تا 60 عدد بذر متغیر است. این بذور به رنگ زرد می باشند.
احتمالاً زادگاه آن آسیای شرقی می باشد. دیوخار در تمامی نیمکره جنوبی یافت می شود.
این گیاه در خاک رسی، شنی و لومی با زهکش خوب رشد می کند، رشد آن در خاک های بسیار فقیر نیز امکانپذیر است.
![Chinese wolfberry]()
شرایط محیط رشد
دما
Lycium barbarum (دیوخار) در اقلیمهای معتدل تا نیمهخشک بهترین عملکرد را دارد. بازه دمایی مطلوب برای رشد رویشی حدود ۱۸ تا ۳۰ درجه سانتیگراد است و پس از استقرار، تا حدی گرما و سرمای فصلی را تحمل میکند. برای کاهش تنش، از بادهای بسیار سرد یا داغِ خشک در زمان گلدهی و تشکیل میوه پیشگیری شود.
نور
آفتاب کامل (حداقل ۶ تا ۸ ساعت نور مستقیم روزانه) برای گلدهی و میوهدهی مناسب ضروری است. در سایهجزئی رشد رویشی ممکن است افزایش یابد، اما تعداد گل و کیفیت میوه کاهش پیدا میکند.
رطوبت و آب
این گیاه به خشکی نسبی مقاوم است، ولی برای تولید اقتصادی به آبیاری منظم نیاز دارد. رطوبت یکنواخت خاک بدون ماندابی شدن توصیه میشود؛ خشکی شدید در دوره تشکیل میوه باعث ریزش گل/میوه و کاهش اندازه میوه میگردد. در مناطق مرطوب، تهویه مناسب و مدیریت آبیاری برای پیشگیری از بیماریهای قارچی اهمیت دارد.
خاک و زهکشی
خاکهای لومی شنی تا لومی با زهکشی بالا ایدهآل هستند. خاکهای سنگین رسی یا کمزهکش، خطر پوسیدگی ریشه را افزایش میدهند؛ بهبود با افزودن مواد آلی پایدار و ایجاد بستر کشت مرتفع میتواند مفید باشد.
اسیدیته و شوری
pH مناسب حدود ۶٫۵ تا ۸ (خنثی تا کمی قلیایی) گزارش میشود. گیاه تا حدی شوری را تحمل میکند، اما شوری بالا باعث افت رشد و کاهش جذب عناصر غذایی میشود؛ استفاده از آب با کیفیت و شستوشوی دورهای خاک در مناطق شور توصیه میگردد.
![Lycium barbarum]()
مقابله به آفات دیوخار
آفات رایج دیوخار (Lycium barbarum)
از آفات مهم میتوان به شتهها، سفیدبالک، کنههای تارتن و تریپس اشاره کرد که با مکیدن شیره گیاهی باعث پیچیدگی برگ، کاهش رشد و افت عملکرد میشوند. پایش هفتگی پشت برگها و حذف برگهای بهشدت آلوده اولین گام مدیریت است. برای کنترل غیرشیمیایی، شستوشوی بوته با آب، استفاده از صابونهای حشرهکش/روغنهای باغبانی و تقویت دشمنان طبیعی مانند کفشدوزکها توصیه میشود. در طغیان شدید، مصرف هدفمند حشرهکشهای کمخطر (طبق برچسب و با تناوب مواد مؤثره برای جلوگیری از مقاومت) انجام شود.
امراض و بیماریهای کلیدی
بیماریهای قارچی مانند سفیدک پودری، لکهبرگیها و پوسیدگی ریشه (بهویژه در خاکهای سنگین و آبیاری زیاد) گزارش میشوند. علائم شامل پودر سفید روی برگ، لکههای قهوهای/سیاه و زردی همراه با پژمردگی است. مدیریت با کاهش رطوبت تاج، فاصلهگذاری مناسب، هرس برای تهویه، و آبیاری قطرهای بهجای بارانی مؤثر است. در پوسیدگی ریشه، بهبود زهکشی و پرهیز از غرقابی ضروری است.
روشهای پیشگیری و مقابله
بهداشت باغ (جمعآوری بقایا، کنترل علفهای هرز میزبان)، استفاده از نهال سالم، تناوب و ضدعفونی ابزار، و تنظیم تغذیه (پرهیز از ازت زیاد) پایه کنترل است. در صورت نیاز، قارچکشهای مجاز برای سفیدک/لکهبرگی (مانند گوگرد یا ترکیبات مسی) با رعایت دستور مصرف بهکار رود و در آلودگیهای مکرر از برنامه تناوبی استفاده شود.
![دیوخار]()
نحوه تکثیر دیوخار
مروری بر تولیدمثل دیوخار (Lycium barbarum)
دیوخار در کشت خانگی و باغی بهعنوان گیاه میوهدار و گاه زینتی نگهداری میشود، بنابراین تکثیر آن عمدتاً به روشهای رویشی و بذری انجام میگیرد. تکثیر رویشی معمولاً یکنواختی ژنتیکی و حفظ ویژگیهای رقم را بهتر تضمین میکند.
تکثیر با بذر
بذرها از میوههای کاملاً رسیده استخراج، شسته و پس از خشککردن سطحی کشت میشوند. برای بهبود جوانهزنی، نگهداری بذر در رطوبت ملایم و دمای خنک (چینهسرمایی کوتاهمدت) میتواند مفید باشد. بذرکاری معمولاً تنوع ژنتیکی ایجاد میکند و برای تولید پایه یا برنامههای اصلاحی مناسبتر است. در کشت بذری، یکنواختی صفات میوه و رشد تضمینشده نیست.
قلمه ساقه (چوب نرم یا نیمهخشبی)
رایجترین روش تکثیر خانگی، قلمهگیری از شاخههای سالم در فصل رشد است. قلمهها با چند گره، پس از حذف برگهای پایینی در بستر سبک و دارای زهکشی (مثل پرلیت/کوکوپیت) ریشهزا میشوند. حفظ رطوبت و نور غیرمستقیم برای جلوگیری از پژمردگی ضروری است. قلمهگیری امکان تکثیر سریع و همسان با گیاه مادری را فراهم میکند.
خوابانیدن (لایهگذاری)
در باغ، خوابانیدن شاخههای انعطافپذیر و تماس بخشی از ساقه با خاک مرطوب باعث تشکیل ریشه در گرهها میشود. پس از ریشهدهی، بخش ریشهدار از گیاه مادری جدا و منتقل میگردد. این روش کمریسک و مناسب برای افراد مبتدی است.
پاجوش و تقسیم بوته
دیوخار میتواند از ناحیه طوقه یا ریشه پاجوش تولید کند. جداکردن پاجوشهای ریشهدار یا تقسیم بوته در دوره رکود (اواخر زمستان/اوایل بهار) روشی سریع برای افزایش تعداد بوتههاست. پس از جداسازی، آبیاری منظم تا استقرار کامل اهمیت کلیدی دارد.
![Chinese wolfberry]()
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
دیوخار آنتی کسیدان، مدر، مسهل، خواب آور، خلط آور، ضد تشنج و ضد سیاه سرفه معرفی شده است.
برای درمان سیاه سرفه و سرفه های تشنجی آن را توصیه کرده اند. جوشانده یک گرم از این گیاه در یک فنجان آب در 24 ساعت توصیه می شود که آن جرعه جرعه بنوشند. عصاره آن جهت امراض چشم، تقویت بینایی و فرو بردن ورم ها و درمان زخم های پوستی و تسکین فشار خون و جلوگیری از سکسکه و قی و همچنین درمان اسهال توصیه شده، و پادزهر سموم نیز می باشد.
اگر آب برگ تازه آن را گرفته، هفت روز پی در پی در چشم بچکانید، سفیدک چشم را برطرف می کند و چون آب میوه آن را گرفته خشک نمایند، و در موقع لزوم آن را با سفیده تخم مرغ یا شیر در چشم بچکانید، و یا آن را به صورت داروهای چشمی در آورده، در چشم بچکانید، برای بسیاری از امراض چشمی و سفیدک چشم مفید می باشد.
ضمناً برگ آن بر پیشانی جهت جلوگیری از آبریزش چشم مفید است. جویدن برگ آن جهت جوش های دهان نافع است. ضماد برگ تازه آن جهت آبله و باد سرخ که حرارت آن زیاد نباشد مؤثر است.
خوردن عصاره برگ تازه این گیاه جهت تسکین التهاب صفرا مفید می باشد.
![دیوخار - معرفی و خواص گیاهان دارویی]()
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين خانواده :
آشنایی با تیره بادنجانیان - سیبزمینیان و جنس های آن