Frangula alnus Alder buckthorn که به فارسی سیاه توسه نامیده میشود، گیاهی از خانواده عناب ، بومی اروپا، غرب آسیا و شمال آمریکا می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: مرطوب دمای محیط: مناطق مرطوب و جنگلی خاک: خاک هایی با بافت مختلف مانند سبک، نیمه سنگین و سنگین اسیدی
دانستنیهای علمی
نام لاتين
Alder buckthorn
"سیاه توسه" از قدیم به عنوان گیاه دارویی مورد استفاده مردم قرار می گرفت. پوست ساقه ها و شاخه های این گیاه در تعدادی از فارماکوپه ها به عنوان دارو معرفی شده است. در صنایع نوین داروسازی، از مواد مؤثره موجود در پوست این گیاه داروهای معرق، دل درد، هضم کننده غذا و ملین تهیه می شود.
از دمکرده پوست این گیاه برای مداوای بیماری های صفراوی و کبدی نیز استفاده می شود. استفاده از پوست تازه سیاه توسه، به شدت تهوع آور است.
از پوست و برگ سیاه توسه برای تهیه رنگ زرد می توان استفاده کرد. چنانچه این رنگ با املاح آهن ترکیب شود، می توان از آن رنگ سیاه تهیه کرد. از میوه های نارس این گیاه می توان رنگ سبز و از میوه های رسیده رنگ خاکستری تهیه نمود.
چوب این گیاه به لحاظ مرغوبیت، در صنایع چوب کاربرد فراوانی دارد.
![سیاه توسه]()
![سیاه توسه]()
خصوصیات - معرفی
سیاه توسه گیاهی است درختچه ای، چندساله که در مناطق مرطوب و جنگلی اروپا، در غرب آسیا و شمال آمریکا، در سطوح وسیعی می روید.
ارتفاع سیاه توسه که انشعاب های کمی دارد، 2 تا 4 متر است. این گیاه سایه دوست است و در جنگل های بلوط می روید.
پوست ساقه سیاه توسه خاکستری رنگ و سطح آن پوشیده از تعداد زیادی برجستگی های منفذمانند (عدسک ها) می باشد.
برگ ها متناوب، با کناره هایی صاف و بدون دندانه و کم و بیش براق می باشند. طول آنها بین 3 تا 6 سانتیمتر است. گل ها کوچک و به رنگ سبز روشن هستند. از زاویه برگ ها، 2 تا 6 گل خارج می شود.
میوه ها کروی شکل، گوشتی و به طول 4 تا 8 میلیمتر می باشد. میوه در بدو تشکیل سبز رنگ است که رفته رفته قرمز و در نهایت به رنگ بنفش تیره تبدیل می شود.
داخل هر میوه سه عدد بذر وجود دارد که پوشش آنها سخت و استخوانی است. وزن هزاردانه، 11 تا 20 گرم است. گل ها و میوه ها را می توان بطور همزمان از اواخر اردیبهشت تا اوایل مرداد روی گیاه مشاهده کرد.
پوست این گیاهان حاوی موادی است که منشأ آنها آنتراگلیکوزیدی است. از مواد دیگر موجود در پوست ساقه می توان از مواد تلخ، اسیدهای آلی، ترکیبات قندی و همچنین بعضی از آنزیم های اختصاصی را نام برد. مقدار آنتراکینون بین 6 تا 9 درصد متغیر است. این مواد در محیط قلیایی به رنگ سرخ مشاهده می شوند.
![Alder buckthorn]()
![Alder buckthorn]()
شرایط نگهداری سیاه توسه
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
مرطوب
دماي مورد نياز
مناطق مرطوب و جنگلی
خاک مورد نياز
خاک هایی با بافت مختلف مانند سبک، نیمه سنگین و سنگین اسیدی
|
سیاه توسه گیاهی است که در اقلیم های مرطوب می روید. این گیاه نسبت به سرما حساس است.
در طول رویش به خاک های حاوی ترکیبات کلسیم نیاز دارد. سیاه توسه در خاک هایی با بافت مختلف مانند سبک، نیمه سنگین و سنگین اسیدی می روید و در طول رویش به مقدار فراوانی رطوبت نیاز دارد.
این گیاه در مناطق خشک، دوره رویشی کوتاهی دارد و در این شرایط گل و میوه تولید نمی کند.
سیاه توسه در مناطق جنگلی و زیر سایه درختان دیگری نظیر بلوط، بید و آقطی می روید.
![Frangula alnus]()
![Frangula alnus]()
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
کاربردهای دارویی پوست درخت سیاهتوسه
پوست ساقه و شاخههای Frangula alnus پس از خشککردن و کهنهشدن، بهعنوان ملین گیاهی ملایم به کار میرود. ترکیبات آنتراکینونی موجود در آن، حرکت روده را تحریک کرده و در درمان یبوستهای مزمن مفید هستند. در طب سنتی اروپا از جوشانده یا عصاره استانداردش برای تخلیه روده پیش از اعمال جراحی سبک نیز استفاده میشود. دوز و مدت مصرف باید محدود باشد تا از بروز وابستگی و تحریک بیش از حد روده جلوگیری شود.
دیگر کاربردهای درمانی بخشهای هوایی
از برگهای جوان، در برخی نظامهای طب سنتی، بهصورت دمکرده ضعیف به عنوان کمکدرمان مشکلات گوارشی و نفخ استفاده شده است، هرچند شواهد علمی آن محدود است. وجود ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی میتواند خاصیت آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی خفیفی فراهم کند. گاهی عصارههای الکلی هوایی برای فرمولاسیونهای موضعی ضدالتهاب بررسی میشوند.
کاربردهای صنعتی و فنی
پوست و چوب سیاهتوسه منبعی برای تهیه رنگهای گیاهی قهوهای تا زیتونی برای پارچه و چرم است. چوب این درخت در گذشته برای تولید زغال چوب بسیار خالص جهت ساخت باروت سیاه استفاده میشد. پتانسیل استخراج رنگدانهها و ترکیبات شیمیایی آن همچنان در صنایع داروسازی و آرایشی برای فرمولهای طبیعی مورد توجه پژوهشگران است.
![سیاه توسه - معرفی و خواص گیاهان دارویی]()
![سیاه توسه - معرفی و خواص گیاهان دارویی]()
مقابله به آفات سیاه توسه
آفات مهم سیاهتوسه (Frangula alnus)
سیاهتوسه بهطور معمول گیاهی نسبتاً مقاوم است، اما در شرایط نامساعد دچار آفات میشود.
مهمترین آفات شامل شتهها، شپشکهای نرم، مینوز برگ و لارو پروانهها هستند که با تغذیه از شیره گیاهی و بافت برگ، موجب پیچیدگی، زردی و ریزش برگ میشوند.
برای کنترل شته و شپشک، استفاده از تله زرد، شستوشوی برگها با آب و صابونهای حشرهکش ملایم و رهاسازی شکارگرهایی مانند کفشدوزک توصیه میشود.
در صورت طغیان شدید، کاربرد حشرهکشهای انتخابی و کمخطر بهصورت نقطهای انجام میگیرد.
بیماریها و مدیریت آنها
بیماریهای شایع سیاهتوسه شامل لکهبرگیهای قارچی، زنگ و پوسیدگی ریشه است.
لکهبرگی با ظهور نقاط قهوهای یا سیاه روی برگ و زودرسی ریزش آنها شناخته میشود؛ حذف برگهای آلوده، بهبود تهویه و پرهیز از آبیاری بارانی در عصر، از اقدامات اصلی است.
در صورت آلودگی شدید، محلولپاشی با قارچکشهای مسی یا سیستمیک توصیه میشود.
پوسیدگی ریشه اغلب در خاکهای سنگین و غرقاب رخ میدهد؛ اصلاح زهکشی، استفاده از بسترهای سبک و ضدعفونی نسبی خاک با تناوب کاشت، مهمترین راهکارهای پیشگیری هستند.
مدیریت تلفیقی (بهداشت باغ، تنوع زیستی و مصرف حداقلی سموم) بهترین راه حفاظت پایدار از سیاهتوسه است.
![سیاه توسه]()
![سیاه توسه]()
نحوه تکثیر سیاه توسه
به لحاظ استفاده روز افزون از پوست این گیاه در صنایع داروسازی، نمی توان تنها به استفاده از گیاهان وحشی اکتفا نمود. لذا باید این گیاه را کشت و تکثیر کرد.
مطالعات نشان می دهد که تکثیر این گیاه منحصراً از طریق بذر امکان پذیر است. برای این کار بذرها را در فصل پاییز در خزانه هایی که از خاک مناسبی برخوردارند، کشت می نمایند. با آبیاری منظم و به موقع و نیز وجین علف های هرز سطح خزانه، نهال ها پس از دو سال از ریشه نسبتاً ضخیم و مناسبی برخوردار می شوند و می توان آنها را به زمین های مورد نظر منتقل نمود. زمان مناسب برای انتقال نهال ها به زمین دائمی، اواخر پاییز یا اوایل بهار است. نهال ها در ردیف هایی به فاصله 80 تا 100 سانتیمتر کشت می شوند. فاصله دو نهال در طول ردیف نیز 40 تا 50 سانتیمتر مناسب خواهد بود.
امیدبیگی، ر. 1388. تولید و فرآوری گیاهان دارویی. انتشارات آستان قدرس رضوی، جلد دوم، چاپ پنجم، 438 صفحه.