آرتیشوی خاردار

دانستنیهای علمی

آرتیشوی خاردار گیاهی است تنومند و علفی چندساله از جنس Cynara در خانواده کاسنی (Asteraceae) بومی غرب و مرکز مدیترانه میباشد

این گیاه با خشکی سازگار است و پراکنش آن از موراکو و شرق پرتغال تا لیبی، یونان و شمال فرانسه است. ممکن است این گیاه بومی قبرس، جزایر کاناری و مادیرا هم باشد.

در فرانسه، تنها در جنوب و منطقه مدیترانه ای به صورت وحشی رشد می کند. در استرالیا، کالیفرنیا و آرژانتین به عنوان علف هرز مهاجم شناخته می شود.

این گونه دو کالتیوار مهم دارد: Cynara cardunculus واریته altilis DC ( آرتیشوی خاردار) برای برگها و ساقه خوراکی استفاده می شود و گونه Cynara cardunculus واریته scolymus (L.) Fiori ( آرتیشو) برای جوانه های بزرگ خوراکی اش استفاده می شود. این دو کالتیوار نسبت به انواع وحشی دارای خارهای کمتری بوده، بزرگتر هستند ( تا دو متر می رسند)، ساقه های باریکتر و گلهای بزرگتری دارند. این خصوصیات به بالا رفتن عملکرد کمک می کند.

خصوصیات - معرفی

آرتیشوی خاردار تا ارتفاع 0.8 تا 1.5 متر رشد می کند. دارای برگهای کرکداریست که از سبز تیره تا سبز خاکستری متغیر است. دارای گلها بنفش یاسی، بزرگ و گرد است و کاپیتول بزرگ و برجسته ای به بزرگی 6 سانتی متر دارد.

آرتیشوی خاردار در یونان، رم و ایران باستان محبوبیت داشته و همچنان در برخی از این مناطق استفاده می شود. این گیاه در آفریقا و به خصوص در الجزیره و تونس پر طرفدار است. ساقه آرتیشوی خاردار کرکهای بسیار کوچک و تقریبا غیر قابل دیدنی دارد که اگر در پوست فرو بروند می توانند باعث ایجاد درد شوند. کالتیوارهای جدیدی ایجاد شده اند که فاقد این کرکها هستند.

شرایط محیط رشد

آرتیشوی خاردار به فصل رشد خنک و بلند نیاز دارد( در حدود 5 ماه) اما به یخ زدگی حساس است. این گیاه در زمستان و بهار کاشته می شود.

شرایط ایده آل محیط برای رشد مطلوب این گیاه به صورت زیر است:
نور: آفتاب کامل
دما: مقاوم به سرما ولی حساس به یخ زدگی
رطوبت: خشک و نیمه خشک
خاک: انواع خاک با زهکشی خوب و مرطوب
دمای مناسب: 24 درجه در روز و 13 درجه در شب

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

ساقه های این گیاه را باید قبل از رشد به منظور مصرف خوراکی سپید سازی کرد. از این گیاه به دلیل گلهای بزرگ و برگهای نقره ای- سبز آن، به عنوان گیاهی زینتی نیز استفاده می شود.

این گیاه سرشار از آنزیم پروتئاز بوده و به همین دلیل به عنوان منبعی از آنزیمهای مورد نیاز برای تهیه پنیر نیز استفاده می شود. امروزه به عنوان یک منبع سوخت گیاهی مورد توجه قرار گرفته است. روغن بدست آمده از دانه های آن که به روغن آرتیشو شهرت دارد مانند روغن آفتابگردان است.

آرتیشوی خوراکی ماده اولیه برای پالایشگاه های زیستی در جهان است که مواد اولیه و روغن مورد نیاز برای ساختن بلوکهای ساختمانی را از پلاستیکهای زیستی فراهم می کند. این گیاه سرشار از ترکیبات فنولی است که به دلیل خاصیت آنتی اکسیدانتی این مواد امروزه توجه به این گیاه هم افزایش یافته است.

مهمترین ترکیبات موجود در آرتیشوی خاردار هیدروکسی سینامیک اسید هایی مانند کلروژنیک اسید، دی کافئول کوئنیک اسید(dicaffeoylquinic acids)، کافئیک اسید، فرولیک اسید و فلاونوئیدهایی مانند لوتولین -7- گلوکوزید(luteolin-7-glucoside ) و رنگدانه های گلیکوزیدی است

خواص درمانی Cynara cardunculus که تاکنون شناخته شده اند عبارتند از:

•     ضد تومور: پلی فنلهای آرتیشوی خاردار از رشد سلولهای سرطانی جلوگیری و پتانسیل حمله مجدد را کم می کند.
•     ضد افزایش کلسترول خون: در سال 2009 در مطالعه ای نشان داده شد که عصاره برگی آرتیشو می تواند کلسترول خون را کاهش دهد .
•     ضد سوء هاضمه و صفرا آور
•     مقابله با اکسیداسیون LDL
•     مقابله با تنشهای اکسیداتیو
•     در مطالعه ای نشان داده شد که برگها و دانه های Cynara cardunculus به میزان مشابه و دو برابر گلهای این گیاه دارای ترکیبات پلی فنلی است. چنین وضعیتی درباره فلاونوئیدها و تاننهای این گیاه هم مشاهده شد. علاوه بر این نشان داده شد که برگهای آرتیشوی خاردار رشد پاتوژنهایی مانند Staphylococcus aureus و Escherichia coli را محدود می کند.
•     در مطالعه دیگری نشان داده شد که میزان پلی فنلها و اسید هیدروسینامیک( hydroxycinnamic acids ) در میان کالتیوارها و همچنین قسمتهای مختلف گیاه متفاوت است که نشاندهنده زمینه مناسب برای انجام مطالعات اصلاح نژادی است.

مقابله به آفات آرتیشوی خاردار

آفات عمده این گیاه شته و حلزون است. بیماری های مهم این گیاه هم پوسیدگی خاکستری، کپک پودری و پوسیدگی ریشه است.

نحوه تکثیر آرتیشوی خاردار

تکثیر این گیاه از طریق بذر،تقسیم بوته، پاجوش و قلمه ریشه ممکن است.

تولیدمثل طبیعی (بذرزا) در Cynara cardunculus

آرتیشوی خاردار عمدتاً از طریق بذر تکثیر طبیعی دارد. این گیاه در فصل رشد، ساقه گل‌دهنده بلند تولید می‌کند و گل‌آذین‌های کپه‌ای (کاپیتول) آن توسط حشرات گرده‌افشان، به‌ویژه زنبورها، گرده‌افشانی می‌شود. پس از لقاح، میوه‌های فندقه‌مانند (آکن) همراه با کاکل (پاپوس) تشکیل می‌گردند که به پراکنش کمک می‌کند.

مهم‌ترین مسیر گسترش طبیعی آن، تولید بذر فراوان و پراکنش بذر توسط باد و جابه‌جایی‌های ثانویه (آب، خاک‌ورزی، حمل‌ونقل خاک و علوفه) است. بذرها معمولاً در خاک‌های باز و آفتابی بهتر سبز می‌شوند و استقرار گیاهچه‌ها با کاهش رقابت و وجود رطوبت اولیه تسهیل می‌شود.

تکثیر رایج در باغ و مزرعه: بذرکاری

برای تکثیر انسانی، بذرکاری روش اصلی و ساده است. بذرهای رسیده از سرگل‌های خشک جمع‌آوری و پس از خشک‌کردن و تمیزکردن، در بستر سبک و زهکش‌دار کاشته می‌شوند. دمای ملایم و رطوبت یکنواخت جوانه‌زنی را افزایش می‌دهد؛ سپس نشاها در مرحله چندبرگی به محل اصلی منتقل می‌شوند.

در تکثیر بذری، تنوع ژنتیکی بالاست؛ بنابراین ممکن است یکنواختی صفات (ارتفاع، خارداری، اندازه گل‌آذین) کاهش یابد.

تقسیم بوته و پاجوش‌ها (تکثیر رویشی)

در رویش چندساله، تقسیم بوته یا جداکردن پاجوش‌های قوی راهی برای تکثیر یکنواخت‌تر است. در فصل خواب یا اوایل رشد، بخش‌هایی از تاج و ریشه که دارای جوانه‌های فعال هستند جدا و در خاک حاصلخیز با آبیاری استقراری کاشته می‌شوند.

تکثیر رویشی معمولاً سریع‌تر به بوته‌های بالغ می‌رسد و صفات مادری را بهتر حفظ می‌کند.

عوارض جانبی - هشدار

خطرات فیزیکی و تماس پوستی

آرتیشوی خاردار (Cynara cardunculus) دارای براکته‌ها و برگ‌های خاردار است و می‌تواند باعث خراش، زخم‌های سطحی و التهاب پوست شود. هنگام هرس، برداشت یا جابه‌جایی، از دستکش ضخیم، آستین‌بلند و عینک ایمنی استفاده کنید؛ خارها گاهی به‌راحتی در پوست می‌شکنند و باقی می‌مانند.

هشدارهای مصرف دارویی و خوراکی

اگرچه اندام‌های جوان برخی واریته‌ها خوراکی/دارویی‌اند، اما مصرف خودسرانه عصاره یا فرآورده‌های گیاه می‌تواند مشکل‌ساز باشد. افراد دارای حساسیت به تیره کاسنی (Asteraceae) ممکن است دچار واکنش آلرژیک شوند. در مبتلایان به سنگ یا انسداد مجاری صفراوی، مصرف فرآورده‌های محرک صفرا می‌تواند علائم را تشدید کند. در دوران بارداری/شیردهی و همراه داروهای کاهنده چربی یا قند خون، قبل از مصرف با پزشک مشورت شود.

ریسک تهاجمی و اثر بر اکوسیستم

این گونه در برخی مناطق رفتار تهاجمی دارد و با تولید بذر فراوان می‌تواند به‌سرعت گسترش یافته، پوشش گیاهی بومی و مراتع را تحت فشار قرار دهد. برای کنترل، پیش از بذردهی گل‌ها را حذف کنید و بقایا را به‌گونه‌ای دفع کنید که بذرها پراکنده نشوند.

آفات و بیماری‌ها

تراکم بالا و آبیاری نامناسب می‌تواند ریسک پوسیدگی طوقه/ریشه و افزایش شته‌ها را بالا ببرد؛ تهویه و مدیریت رطوبت را جدی بگیرید.

ساير تصاوير :  

گياهان ديگر از همين جنس :

آشنایی با جنس کنگر فرنگی و همه گونه های آن

گياهان ديگر از همين خانواده :

آشنایی با تیره کاسنی - آستراسه و جنس های آن