۱۴۰۴ ششم دی

درخت پنبه ابریشمی (بمباکس)

این گیاه با نام علمی Bombax و نام مرسوم (Silk Cotton Tree) که به فارسي درخت پنبه ابریشمی (بمباکس) ناميده ميشود، گياهي از خانواده Malvaceae بومي بومی مناطق گرمسیری آسیا، آفریقا و بخش‌هایی از استرالیا، معمولاً در جنگل‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری مي باشد. نياز هاي اين گياه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: کمی مرطوب دماي محيط: 15 تا 25 خاک: خاک لومی یا شنی با زهکشی خوب، نسبتاً غنی از مواد آلی، مرطوب ولی بدون ماندابی شدن، با pH خنثی تا کمی اسیدی (حدود 6 تا 7.5)

دانستنیهای علمی

رده‌بندی گیاه‌شناسی

بمباکس یا درخت پنبه ابریشمی نام متداول چند گونه از جنس Bombax در تیره‌ی پنیرکیان یا ضخیم‌پوستان (Malvaceae, زیرتیره Bombacoideae) است. این جنس پیش‌تر در خانواده‌ی جداگانه‌ای به نام Bombacaceae قرار می‌گرفت، اما طبقه‌بندی‌های مولکولی جدید آن را درون مالواسه ادغام کرده‌اند. گونه‌ی شاخص این جنس Bombax ceiba است که در بسیاری منابع به‌عنوان «بمباکس قرمز» شناخته می‌شود.

ویژگی‌های مرفولوژیک

بمباکس درختی برگریز تا نیمه‌برگ‌ریز است که می‌تواند به ارتفاع ۲۰ تا ۳۰ متر برسد. تنه‌ی ضخیم و اغلب پوشیده از خارهای مخروطی کوتاه از ویژگی‌های شناخته‌شده‌ی آن است. برگ‌ها کف‌دستی و مرکب، و گل‌ها درشت، نمایان و اغلب قرمز یا نارنجی‌اند. میوه‌ها کپسولی بوده و درون آن‌ها الیاف پنبه‌مانند ابریشمی (کاپوک‌مانند) وجود دارد که بذرها را احاطه می‌کند.

منطقه بومی و زیستگاه

خاستگاه اصلی Bombax مناطق گرمسیری آسیا است؛ گستره‌ی طبیعی آن از شبه‌قاره‌ی هند تا آسیای جنوب‌شرقی، جنوب چین و بخش‌هایی از اندونزی ادامه دارد. این درخت غالباً در جنگل‌های گرمسیری فصلی، دامنه‌های کم‌ارتفاع و حاشیه‌ی رودها رشد می‌کند و نسبت به دوره‌های کوتاه خشکی مقاوم است. در بسیاری از شهرهای گرمسیری به‌عنوان درخت زینتی و سایه‌دار کاشته شده و گاهی در جنگل‌های ثانویه به‌صورت طبیعی می‌پاید.

تاریخچه و اهمیت فرهنگی

شواهد تاریخی از کاربرد بمباکس در طب سنتی آیورودا، طب چین و دارونامه‌های محلی جنوب‌شرق آسیا خبر می‌دهند. الیاف ابریشمی میوه‌ها از گذشته برای پر کردن بالش، تشک و عایق سبک به‌کار می‌رفته است. در متون قدیمی هندی و چینی، این درخت اغلب با مفاهیم قدرت، پایداری و شکوه بهاری پیوند خورده و حضور گل‌دهی پرشکوه آن پیش از ظهور برگ‌ها، آن را به نمادی فصلی در مناظر فرهنگی این مناطق تبدیل کرده است.

خصوصیات - معرفی

معرفی کلی اندام‌ها

درخت پنبه ابریشمی (Bombax) درختی بلند و تنومند با قامت ۱۵ تا ۳۰ متر است. این گیاه دارای تاجی گسترده و نسبتاً باز است که در فصل گل‌دهی و قبل از ظهور کامل برگ‌ها بسیار جلب توجه می‌کند. اندام‌های مختلف آن از نظر اندازه، رنگ و بافت، تضاد بصری چشمگیری ایجاد می‌کنند.

ساقه و تنه

تنه بمباکس قطور، راست و استوانه‌ای است و پوست آن در درختان جوان سبز مایل به خاکستری و در درختان مسن خاکستری تا قهوه‌ای تیره می‌شود. برجستگی‌های خاردار و مخروطی‌شکل روی تنه و شاخه‌های اصلی از ویژگی‌های بارز این گیاه است که به رنگ قهوه‌ای یا خاکستری تیره دیده می‌شوند. چوب درون‌بر نسبتاً سبک و اسفنجی بوده و بافتی نرم دارد.

شاخه‌ها و جوانه‌ها

شاخه‌ها نسبتاً ضخیم، شکننده و به صورت افقی یا کمی صعودی گسترده می‌شوند. جوانه‌ها درشت و اغلب بدون کرک‌اند و در انتهای شاخه‌ها گل‌های درشت شکل می‌گیرند. آرایش شاخه‌ها به بمباکس ظاهری چتری و باز می‌بخشد که در چشم‌انداز شهری و باغی بسیار متمایز است.

برگ‌ها

برگ‌ها پنجه‌ای (شبه‌کف‌دستی) و مرکب از ۵ تا ۷ برگچه هستند که از یک نقطه بر روی دمبرگ طویل خارج می‌شوند. هر برگچه باریک تا سرنیزه‌ای، با طول حدود ۸ تا ۱۵ سانتی‌متر و به رنگ سبز روشن تا سبز متوسط است. حاشیه برگچه‌ها صاف و نوک آن‌ها تیز است و سطح برگ‌ها معمولاً بدون کرک و براق می‌باشد. در بسیاری از گونه‌ها، ریزش برگ‌ها پیش از گل‌دهی رخ می‌دهد.

گل‌ها

گل‌های بمباکس بسیار درشت، ستاره‌ای‌شکل و به طور معمول ۱۰ تا ۱۵ سانتی‌متر قطر دارند. رنگ گل‌ها بسته به گونه، از قرمز روشن تا صورتی، زرد یا نارنجی متغیر است. گل دارای ۵ گلبرگ ضخیم، گوشتی و کمی خمیده به سمت عقب است که سطح بیرونی آن‌ها ممکن است کمی کرک‌دار یا صاف باشد. پرچم‌ها فراوان، برجسته و به رنگ زرد یا نارنجی‌اند که در مرکز گل تجمع یافته و تضاد رنگی چشمگیری ایجاد می‌کنند.

میوه و الیاف پنبه‌ای

میوه به صورت کپسول کشیده و دوک‌مانند است که طول آن معمولاً ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر می‌رسد. در زمان رسیدن، کپسول ترک می‌خورد و توده‌ای از الیاف سفید یا کرم‌رنگ، نرم و ابریشمی شبیه پنبه از آن بیرون می‌آید. این الیاف سبک، دانه‌های قهوه‌ای تیره و بیضوی‌شکل را در بر گرفته و به پراکنش بذرها توسط باد کمک می‌کنند.

شرایط نگهداری درخت پنبه ابریشمی (بمباکس)

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 15 تا 25 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک لومی یا شنی با زهکشی خوب، نسبتاً غنی از مواد آلی، مرطوب ولی بدون ماندابی شدن، با pH خنثی تا کمی اسیدی (حدود 6 تا 7.5)

شرایط دمایی مناسب درخت پنبه ابریشمی (Bombax)

درخت بمباکس گیاهی گرمسیری است و در دماهای بین ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد بهترین رشد را دارد. این گیاه به سرما حساس است و دماهای کمتر از ۱۰ درجه سانتی‌گراد می‌تواند به برگ‌ها و شاخه‌های جوان آسیب بزند. در مناطق سرد، نگهداری در گلدان و انتقال به محیط محافظت‌شده در زمستان توصیه می‌شود.

رطوبت و آبیاری مناسب

بمباکس به رطوبت نسبی متوسط تا کمی بالا علاقه‌مند است، اما خاک باید زهکش خوب داشته باشد تا از ماندگاری آب و پوسیدگی ریشه جلوگیری شود. آبیاری باید عمیق اما با فواصل منظم انجام شود تا سطح خاک کمی خشک شود و سپس دوباره آبیاری گردد. در دوره رکود یا ریزش برگ، آبیاری کاهش می‌یابد.

نیاز نوری و مکان کاشت

این درخت برای رشد مطلوب به نور فراوان و آفتاب مستقیم نیاز دارد. حداقل ۶ ساعت نور مستقیم خورشید در روز برای شکل‌گیری تاج متراکم و گل‌دهی بهتر ضروری است. در محیط‌های نیم‌سایه رشد می‌کند اما کشیده و کم‌برگ می‌شود.

ویژگی‌های خاک و تغذیه

خاک مناسب برای بمباکس باید سبک، عمیق و غنی از مواد آلی باشد. ترکیبی از خاک باغچه، ماسه و کود دامی پوسیده یا کمپوست انتخاب مناسبی است. زهکشی خوب خاک برای جلوگیری از ایستابی آب یکی از مهم‌ترین شروط موفقیت در کشت این درخت است. کوددهی سالانه در بهار با کود کامل می‌تواند رشد و گل‌دهی را تقویت کند.

جریان هوا و محافظت محیطی

بمباکس به جریان هوای ملایم و محیط باز نیاز دارد، اما باید از بادهای شدید محافظت شود، زیرا شاخه‌های جوان و گل‌ها آسیب‌پذیرند. انتخاب مکانی با فضای کافی برای توسعه ریشه و تاج درخت، شرط اساسی برای رشد سالم بلندمدت است.

منابع :




ساير تصاوير :
 


 
 
 


گياهان ديگر از همين خانواده :
 

ابوتیلون گل گاوپنبه‌ای ابوتیلون داروینی درخت کاکائوی وحشی درخت کاکائو

  محسن شهاب الدین