Atropa belladonna L. Deadly night shade که به فارسی شابیزک نامیده میشود، گیاهی از خانواده سیب زمینیان ، بومی شمال و جنوب اروپا، شمال آمریکا، شمال آسیا و شمال آفریقا می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: مرطوب دمای محیط: نواحی گرم و مرطوب خاک: خاک های شنی و غنی از ترکیبات کلسیم دار و خاک هایی که حاوی مقادیر فراوانی مواد و ترکیبات هوموسی اند
دانستنیهای علمی
نام علمي
Atropa belladonna L.
نام لاتين
Deadly night shade
آتروپا از کلمه یونانی آتروپوس مشتق شده و در افسانه های یونان باستان آتروپوس نام یکی از سه خدای زن است که مسئول گرفتن جان انسان ها بوده است. (پس قسمت اول نام این گیاه حاکی از سمی و کشنده بودن آن است). بلادونا در زمان ایتالیایی به معنای زن زیبا چهره است. در گذشته، زنان ایتالیا از عصاره میوه این گیاه به عنوان ماده ای آرایشی برای زیبایی چشم های خود استفاده می کرده اند.
شابیزک در اکثر فارماکوپه ها به عنوان یک گیاه دارویی مهم معرفی شده است. از برگ ها، ریشه و گاهی از بذرهای این گیاه به واسطه وجود آلکالوئیدهای ارزشمند، استفاده های دارویی به عمل می آید. از مواد مؤثره شابیزک، در صنایع داروسازی برای مداوای ورم ملتحمه و بیماری های صفراوی و مجاری ادرار، تسکین دردهای شدید و همچنین برای درمان آسم استفاده می شود. آتروپین (یکی از ترکیبات مؤثره شابیزک) نیز برای خنثی کردن اثرهای سوء ناشی از بمب های شیمیایی، مورد استفاده قرار می گیرد.
اثر مسمومیت های ناشی از استر اسید فسفریک (که معمولاً برای سمپاشی گیاهان بر ضد آفات استفاده می شود)، با ماده مؤثره آتروپین خنثی می شود.
به دلیل اهمیت فراوان ماده مؤثره این گیاه و همچنین اهمیت اقتصادی شابیزک، همه ساله در بسیاری از کشورهای اروپایی زمین های زیادی به کشت این گیاه اختصاص می یابد.
![شابیزک]()
![شابیزک]()
خصوصیات - معرفی
شابیزک، گیاه خشبی و چندساله است که در مناطق جنگلی در شمال و جنوب اروپا، شمال آمریکا، شمال آسیا و شمال آفریقا می روید.
شابیزک دارای ریشه ای مخروطی شکل و طویل است. طول این ریشه بین 40 تا 60 سانتیمتر و ضخامت آن بین 4 تا 6 سانتیمتر است. لایه خارجی ریشه به رنگ زرد متمایل به قهوه ای است، در حالیکه لایه داخلی آن به رنگ سفید مات است. ریشه این گیاه بسیار بد مزه و تهوع آور است. ریشه تازه نرم است و سطحی صاف دارد که پس از خشک شدن زبر و فلس مانند می شود. ریشه خشک شده وقتی شکسته شود ذرات پودر مانندی از آن به اطراف پراکنده می شود. ریشه اصلی انشعاب های فراوانی دارد و سطح فوقانی آن دارای تعداد زیادی جوانه های رویشی است که در فصل بهار پس از رویش، ساقه های متعددی را بوجود می آورد. شابیزک دارای ساقه ای مستقیم و استوانه ای شکل است که ارتفاع آن در شرایط اقلیمی مختلف، متفاوت و بین 100 تا 200 سانتیمتر می باشد.
در این گیاه، برگ ها متناوب و تخم مرغی شکل و در طول ساقه پراکنده اند. در هر گره دو برگ وجود دارد که یکی از آنها بزرگتر از دیگری است و به طول 8 تا 12 سانتیمتر و به پهنای 4 تا 8 سانتیمتر بوده و به صورت افقی قرار گرفته است. برگ دیگر که کوچکتر است به طول 1 تا 2 سانتیمتر و بدون دندانه است. از طرفین رگبرگ اصلی، 5 تا 6 رگبرگ فرعی با زاویه 45 درجه منشعب می شود. رگبرگ های فرعی در لبه های برگ به یکدیگر متصل می شوند. گل ها روی یک ساقه کوچک که از زاویه برگ ها منشعب شده است، قرار می گیرند. این گل ها استوانه ای شکل به طول 2 تا 3 سانتیمتر و به رنگ زرد تیره یا آبی هستند. اولین گل ها اواخر بهار (خرداد) – اوایل تابستان (تیر) ظاهر و تا قبل از فصل سرما، روی گیاه مشاهده می شوند.
میوه سته، کروی، سطح آن صاف به رنگ سیاه براق یا بنفش متمایل به آبی است. قطر میوه 1 تا 1.5 سانتیمتر است. داخل میوه تعداد فراوانی بذر وجود دارد. بذر، مسطح و قهوه ای رنگ بوده و قطر آن 1.5 تا 2 میلیمتر است. وزن هزاردانه 0.01 تا 0.05 گرم است.
![Deadly night shade]()
![Deadly night shade]()
شرایط نگهداری شابیزک
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
مرطوب
دماي مورد نياز
نواحی گرم و مرطوب
خاک مورد نياز
خاک های شنی و غنی از ترکیبات کلسیم دار و خاک هایی که حاوی مقادیر فراوانی مواد و ترکیبات هوموسی اند
|
به علت گسترش زیاد ریشه (طول ریشه به 40 تا 60 سانتیمتر می رسد)، برای کشت شابیزک باید از زمین هایی با ضخامت زیاد سطح الارض استفاده نمود. شابیزک در طول رویش به اماکن مرطوب و آب فراوان نیاز دارد. این گیاه در هوای خشک به کندی رشد می کند و عملکرد آن نیز به شدت کاهش می یابد. از این رو، کاشت شابیزک در اماکن مرطوب و در مناطقی که مقدار رطوبت هوا زیاد باشد، موفقیت آمیز خواهد بود. گرما و نور فراوان نقش مهمی در افزایش آلکالوئیدهای این گیاه دارد. چنانچه اندام های مورد نظر در روزهای گرم و آفتابی برداشت شوند، مقدار آلکالوئید آنها بطور بارزی افزایش خواهد یافت.
خاک های مناسب برای کاشت و تکثیر شابیزک، خاک های شنی غنی از ترکیبات کلسیم دار و خاک هایی که حاوی مقادیر فراوانی مواد و ترکیبات هوموسی اند، می باشند. خاک های سنگین کاملاً رسی و همچنین خاک های اسیدی، برای کاشت و تکثیر شابیزک مناسب نیستند.
پی اچ خاک برای این گیاه بین 4.5 تا 7.4 مناسب است.
قبل از کاشت در فصل پاییز، 20 تا 25 تن در هکتار کودهای دامی کاملاً پوسیده به زمین هایی که شابیزک کشت می شود، می افزایند. افزودن 60 کیلوگرم در هکتار اسیدفسفر و 40 کیلوگرم در هکتار ازت در فصل بهار قبل از گلدهی، نتایج مطلوبی در افزایش عملکرد دارد.
![Atropa belladonna L.]()
![Atropa belladonna L.]()
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
کاربردهای دارویی برگ و ساقه
برگ و سرشاخههای Atropa belladonna L. از مهمترین منابع آلکالوئیدهای تروپانی مانند آتروپین و اسکوپولامین هستند. این ترکیبات در داروسازی برای اثر ضداسپاسم در اختلالات گوارشی و صفراوی، و نیز برای کاهش ترشحات در برخی اقدامات بیهوشی بهکار میروند. همچنین در چشمپزشکی از مشتقات آتروپین برای گشادکردن مردمک و ایجاد سیکلوپلژی در معاینات استفاده میشود.
کاربردهای دارویی ریشه
ریشه نیز میتواند حاوی آلکالوئیدهای تروپانی باشد و در برخی سیستمهای تولید دارویی بهعنوان ماده خام استخراج بهکار میرود. کاربردهای بالینی این ترکیبات شامل مدیریت برخی برادیکاردیها و استفاده بهعنوان پادزهر در مسمومیت با مهارکنندههای کولیناستراز (با تجویز و پایش دقیق پزشکی) است.
کاربردهای صنعتی و پژوهشی
در صنعت داروسازی، بخشهای هوایی و ریشه برای استخراج و نیمهسنتز مشتقات تروپانی و تولید مواد استاندارد دارویی استفاده میشوند. در پژوهشهای فیزیولوژی و فارماکولوژی، آتروپین و اسکوپولامین بهعنوان ابزارهای مهم برای مطالعه مسیرهای کولینرژیک و گیرندههای موسکارینی کاربرد دارند.
نکته ایمنی
تمام بخشهای گیاه بسیار سمی است و مصرف خودسرانه آن میتواند خطرناک یا کشنده باشد؛ کاربردها باید فقط در قالب فرآوردههای استاندارد و تحت نظر پزشک انجام شود.
![شابیزک - معرفی و خواص گیاهان دارویی]()
![شابیزک - معرفی و خواص گیاهان دارویی]()
مقابله به آفات شابیزک
آفات مهم شابیزک (Atropa belladonna L.)
شتهها، تریپس و مینوز برگ از آفات اصلی شابیزک هستند که با مکیدن شیره سلولی باعث زردی، پیچیدگی و کاهش تولید آلکالوئیدها میشوند. لارو بعضی پروانهها نیز برگها را میجوند و سطح فتوسنتز را کاهش میدهند.
برای مقابله، استفاده از تلههای زرد چسبنده، حذف علفهای هرز میزبان، و رهاسازی دشمنان طبیعی مانند کفشدوزکها توصیه میشود. در صورت ضرورت، میتوان از حشرهکشهای کمخطر گیاهی مانند روغن چریش با رعایت دز و زمانبندی دقیق استفاده کرد.
بیماریهای قارچی و باکتریایی
بیماریهای لکه برگی، سفیدک سطحی و پوسیدگی ریشه در خاکهای سنگین و مرطوب شایعاند. این بیماریها باعث لکههای نکروزه، ریزش برگ و کاهش شدید ماده مؤثره میشوند.
زهکشی مناسب خاک، آبیاری در اوایل روز، حذف و سوزاندن بقایای آلوده و ضدعفونی بذرها از راهکارهای اصلی پیشگیری است. استفاده دورهای از قارچکشهای مسی یا بیولوژیک (مانند فرآوردههای حاوی Trichoderma) میتواند شدت آلودگی را کاهش دهد.
مدیریت تلفیقی و بهداشت زراعی
مدیریت تلفیقی آفات (IPM) شامل پایش منظم مزرعه، تناوب زراعی، رعایت فاصله کاشت و استفاده از گیاهان تله است. ضدعفونی ابزار هرس و جلوگیری از زخمی شدن ریشهها، خطر انتشار پاتوژنها را بهطور چشمگیری کاهش میدهد.
![شابیزک]()
![شابیزک]()
نحوه تکثیر شابیزک
تکثیر شابیزک به دو طریق رویشی و تکثیر از طریق بذر صورت می گیرد.
تکثیر رویشی: تکثیر رویشی، با تقسیم ریشه انجام می گیرد. گیاهانی که 3 تا 4 سال از عمر آنها می گذرد انتخاب می شوند. این گیاهان باید سالم و عاری از هر گونه آلودگی قارچی یا ویروسی باشند. پس از خارج کردن آن از خاکف از قسمت فوقانی ریشه، قطعاتی به طول 12 تا 15 سانتیمتر جدا می کنند. هر قطعه باید دارای تعداد مناسبی جوانه رویشی (حداقل یک جوانه) باشد. سپس آنها را به زمین اصلی منتقل می کنند. قطعات مذکور باید در عمق 15 تا 25 سانتیمتری خاک کاشته شوند.
تکثیر از طریق بذر: بذرهای شابیزک قوه رویشی ضعیفی دارند، لذا به منظور افزایش قوه رویشی، بذرها را 18 تا 20 ساعت در آب با درجه حرارت 30 درجه سانتیگراد قرار می دهند. پس آن به مدت 24 تا 48 ساعت به دما انجماد (زیر صفر) منتقل می گردند.
بذرهای تیمار شده را می توان در خزانه های زیر پلاستیک یا خزانه هوای آزاد کشت نمود. چنانچه از خزانه هوای آزاد استفاده شود، می توان روی خاک را به ضخامت 1 تا 2 سانتیمتر با کاه یا با پوشال پوشاند. در این صورت نه تنها از تبخیر خاک جلوگیری می شود، بلکه گرمای ایجاد شده سبب یکسانی در رویش بذرها نیز می گردد.
امیدبیگی، ر. 1388. تولید و فرآوری گیاهان دارویی. انتشارات آستان قدرس رضوی، جلد دوم، چاپ پنجم، 438 صفحه.