سالت‌باش چهاربال (گز شور بیابانی)

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و خانواده گیاهی

گیاه Atriplex canescens که در فارسی با نام «سالت‌باش چهاربال» یا «گز شور بیابانی» شناخته می‌شود، متعلق به خانواده آمارانته‌اسه (Amaranthaceae، زیرخانواده Chenopodioideae) است.

این جنس، Atriplex، شامل ده‌ها گونه شورپسند است که در نواحی خشک و نیمه‌خشک جهان پراکنش دارند.

جنس و ویژگی‌های ریخت‌شناسی

گونه Atriplex canescens به دلیل وجود براکته‌های چهارگوش و متقابل در اطراف بذر، «چهاربال» نام گرفته است. برگ‌ها معمولاً باریک تا قاشقی‌شکل، پوشیده از کرک‌های ریز یا پوشش شوره‌ای‌اند که به بازتاب نور و کاهش تبخیر کمک می‌کند.

این سازگار‌ی‌ها، گیاه را در برابر شوری و خشکی بسیار مقاوم می‌سازد.

منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی

خاستگاه اصلی Atriplex canescens قاره آمریکای شمالی است؛ از دشت‌های خشک کانادا تا بیابان‌های جنوب ایالات متحده و شمال مکزیک. این گونه در برخی نواحی خشک سایر قاره‌ها نیز برای بیابان‌زدایی و تثبیت خاک معرفی شده است.

پراکنش ثانویه آن اغلب نتیجه برنامه‌های اصلاح مراتع و مدیریت سرزمین‌های خشک است.

زیستگاه و بوم‌شناسی

زیستگاه طبیعی این گیاه شامل بیابان‌ها، نیمه‌بیابان‌ها، دامنه‌های شنی، حاشیه دریاچه‌های شور و خاک‌های قلیایی و سبک است. ریشه‌های عمیق به آن اجازه می‌دهد از ذخایر آب زیرسطحی بهره ببرد.

به‌عنوان یک هالوفیت، در اکوسیستم‌های شور، نقش مهمی در تثبیت خاک، کاهش فرسایش باد و فراهم‌سازی پناه برای جانوران بیابانی دارد.

تاریخچه استفاده و اهمیت علمی

بومیان آمریکای شمالی از دیرباز این گیاه را به‌عنوان منبع علوفه و گاهی مصرف سنتی بذرها و اندام‌های هوایی استفاده می‌کرده‌اند. در قرن بیستم، Atriplex canescens وارد مطالعات بوم‌شناسی بیابان و پروژه‌های احیای سرزمین شد.

امروزه این گونه به‌عنوان یک مدل مهم برای بررسی سازگاری به شوری، خشکی و تغییرات اقلیمی در گیاهان شورپسند شناخته می‌شود.

خصوصیات - معرفی

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 15 تا 25 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک شنی تا رسی سبک با زهکشی خوب؛ بسیار مقاوم به شوری و خشکی؛ pH خنثی تا قلیایی حدود 7 تا 9

ریخت‌ شناسی کلی گیاه

Atriplex canescens یا سالت‌باش چهاربال، درختچه‌ای پایا و خشکی‌پسند است که معمولاً بین ۰٫۵ تا ۲ متر ارتفاع دارد. اندام‌های هوایی گیاه به رنگ خاکستری مایل به نقره‌ای دیده می‌شوند که ناشی از پوشش متراکم کرک‌ها و فلس‌های نمکی است. این پوشش به بازتاب نور شدید و کاهش تعرق کمک می‌کند.

ساقه و شاخه‌ها

ساقه‌ها چوبی، منشعب و اغلب از نزدیکی سطح خاک چندساقه‌ای می‌شوند. پوست ساقه در گیاهان جوان سبز تا خاکستری روشن و در افراد مسن‌تر قهوه‌ای مایل به خاکستری است. سطح ساقه‌ها معمولاً پوشیده از کرک‌های ریز و آردی‌شکل است که ظاهر مات و خاک‌آلود به گیاه می‌دهد. شاخه‌ها باریک، منعطف و به‌صورت نسبتاً متراکم در پیرامون بوته گسترش می‌یابند.

برگ‌ها

برگ‌ها ساده، بدون بریدگی و اغلب متقابل یا به‌طور پراکنده روی شاخه‌ها قرار می‌گیرند. شکل آن‌ها از باریک-خطی تا نیزه‌ای و گاه تخم‌مرغی کشیده است، با طول تقریبی ۱ تا ۴ سانتی‌متر. رنگ برگ‌ها خاکستری تا سبز مایل به نقره‌ای است و سطح آن‌ها به‌واسطه پوشش نمکی و کرکی، بافتی خشن و آردی دارد. حاشیه برگ‌ها معمولاً صاف و پهنک نسبتاً ضخیم و گوشتی است که بافت آبدار آن در ذخیره آب و تحمل شوری نقش دارد.

گل‌آذین و گل‌ها

گل‌ها کوچک، فاقد زیبایی ظاهری چشمگیر و معمولاً زرد مایل به سبز تا سبز کم‌رنگ هستند. گل‌آذین به‌صورت خوشه‌ها و خوشه‌چه‌های کوتاه در انتهای شاخه‌ها یا در زاویه برگ‌ها تشکیل می‌شود. گیاه اغلب دوپایه است؛ گل‌های نر و ماده جدا از هم ولی روی پایه‌های مجزا قرار می‌گیرند. گل‌ها فاقد گلبرگ مشخص بوده و بیشتر توسط براکته‌ها و براکته‌چه‌های پوشیده از فلس‌های سفید-خاکستری احاطه می‌شوند.

میوه و بذر

میوه به‌صورت فندقه کوچک است که در میان براکته‌های بال‌دار و متقابل محصور می‌شود. این براکته‌ها معمولاً چهار بال مشخص دارند که نام «چهاربال» از آن گرفته شده است. بال‌های میوه پس از رسیدن، به رنگ زرد کمرنگ تا قهوه‌ای روشن درآمده و با گسترش روی سطح خاک به پراکنش بذر در شرایط بیابانی کمک می‌کنند.

شرایط محیط رشد

معرفی کلی شرایط محیطی Atriplex canescens

گیاه Atriplex canescens یا سالت‌باش چهاربال یک درختچه شورپسند بیابانی است که در مناطق خشک و نیمه‌خشک رشد می‌کند. توانایی بالایی در تحمل خشکی، شوری و بادهای گرم دارد و برای تثبیت خاک‌های شور و ماسه‌ای بسیار مناسب است.

دما و نیاز سرمایی ـ گرمایی

این گونه دمای بالا را به‌خوبی تحمل می‌کند و در تابستان‌های گرم با دمای ۳۰ تا ۴۰ درجه سلسیوس فعال باقی می‌ماند. تحمل نسبی به سرما تا حدود ۱۰- درجه سلسیوس گزارش شده است، اما یخبندان‌های طولانی و همراه با رطوبت بالا می‌توانند به جوانه‌ها آسیب برسانند.

رطوبت و نیاز آبی

Atriplex canescens به بارندگی کم (حدود ۱۵۰ تا ۳۰۰ میلی‌متر در سال) سازگار است و سیستم ریشه عمیق آن امکان استفاده از رطوبت لایه‌های زیرین خاک را فراهم می‌کند. رطوبت بالای دائمی و خاک‌های غرقابی برای این گیاه نامناسب است و خطر پوسیدگی ریشه را افزایش می‌دهد.

نور و تابش خورشید

این گیاه کاملاً آفتاب‌دوست است و در نور مستقیم و کامل خورشید بهترین رشد را دارد. سایه‌اندازی درختان بلند یا ساختمان‌ها موجب کاهش رشد، کم شدن تراکم شاخ و برگ و افت توان بذر‌دهی می‌شود.

خاک، شوری و زهکشی

Atriplex canescens در طیف وسیعی از خاک‌ها از شنی تا رسی رشد می‌کند، اما خاک‌های سبک تا متوسط با زهکشی مناسب را ترجیح می‌دهد. تحمل شوری این گونه بسیار بالا است و در ECهای زیاد، جایی که بیشتر گیاهان زراعی قادر به رشد نیستند، به‌خوبی استقرار می‌یابد. خاک‌های قلیایی و آهکی نیز برای آن مناسب‌اند، به شرط آن‌که ماندآب ایجاد نشود.

ساير تصاوير :  

گياهان ديگر از همين جنس :

آشنایی با جنس اسفناج وحشی و همه گونه های آن

گياهان ديگر از همين خانواده :

آشنایی با تیره آمارانتاسه - تاج خروسیان و جنس های آن