غازیاقی

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه سامانه‌شناختی

Falcaria vulgaris Bernh. که در فارسی با نام «غازیاقی» شناخته می‌شود، گیاهی علفی از خانواده چتریان (Apiaceae) است؛ خانواده‌ای که با گل‌آذین‌های چترمانند و وجود مجاری ترشحی اسانس در بسیاری از اعضا شناخته می‌شود. این گونه در جنس Falcaria قرار می‌گیرد که در فلور اوراسیا پراکنش دارد و از نظر ریخت‌شناسی با برگ‌های عمیقاً بریده و میوه‌های خشک دوفندقه (mericarp) قابل تشخیص است.

منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی

غازیاقی عمدتاً بومی اوراسیا است و پراکنش طبیعی آن از بخش‌هایی از اروپای شرقی تا قفقاز، آسیای مرکزی و نواحی غربی آسیا گسترش می‌یابد. در ایران نیز در بسیاری از رویشگاه‌های طبیعی، به‌ویژه در نواحی با اقلیم نیمه‌خشک تا معتدل، گزارش شده و بخشی از فلور بومی و طبیعی‌شده کشور به‌شمار می‌آید.

زیستگاه و بوم‌شناسی

این گونه معمولاً در مراتع، حاشیه مزارع، زمین‌های بایر، کنار جاده‌ها و دامنه‌های کم‌ارتفاع تا میان‌ارتفاع یافت می‌شود. سازگاری آن با خاک‌های نسبتاً سبک تا متوسط و توان استقرار در زیستگاه‌های disturbed (برهم‌خورده) باعث می‌شود در رویشگاه‌های انسان‌زاد نیز حضور داشته باشد. چرخه زندگی آن غالباً یک‌ساله تا دوساله گزارش می‌شود و گل‌دهی در فصل گرم رخ می‌دهد.

تاریخچه شناخت علمی و نام‌گذاری

نام علمی Falcaria از واژه لاتین مرتبط با «داس/خمیدگی» الهام گرفته و به شکل بخش‌هایی از اندام‌های گیاه (به‌ویژه بریدگی‌ها یا فرم برگ‌ها) اشاره دارد. توصیف و تثبیت این گونه در ادبیات گیاه‌شناسی اروپا در بستر گسترش مطالعات فلوریستی سده‌های ۱۸ و ۱۹ انجام شد و سپس در فلورهای منطقه‌ای اوراسیا و خاورمیانه وارد گردید.

خصوصیات - معرفی

عادت رشدی غازیاقی متغیر بوده و اغلب در مناطق مختلف می تواند یکساله، دوساله و چندساله باشد. به عنوان مثال در منطقه نبراسکا (ایالات متحده) دوساله یا چندساله است و یا در اروپا و ترکیه گیاهی یکساله، دوساله و چندساله محسوب می شود (کورمان، 2011).

شرایط نگهداری غازیاقی

نور مورد نياز متوسط آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 20 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک شبیه مزارع کشاورزی و کمی غنی

زیستگاه و دمای مناسب

غازیاقی (Falcaria vulgaris) در اقلیم‌های نیمه‌خشک تا معتدل و اغلب در حاشیه مزارع، مراتع و اراضی بایر رشد می‌کند. دامنه دمایی مناسب برای رشد رویشی معمولاً حدود ۱۰ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد است و با گرم‌تر شدن هوا در اواخر بهار و تابستان سریع‌تر وارد فاز زایشی می‌شود. این گیاه در فضای باز و شرایط طبیعی، نوسانات دمای شب و روز را تحمل می‌کند، اما گرمای شدید همراه با خشکی طولانی می‌تواند از کیفیت رویش و لطافت اندام‌های خوراکی بکاهد.

نور و فتوسنتز

غازیاقی گیاهی آفتاب‌دوست است و بهترین رشد را در نور کامل (حداقل ۶ تا ۸ ساعت آفتاب مستقیم) نشان می‌دهد. در سایه‌روشن یا سایه سنگین، ساقه‌ها کشیده‌تر شده و تراکم برگ کاهش می‌یابد. در کشت خانگی یا مزرعه، قرار دادن گیاه در موقعیت‌های با دریافت نور صبحگاهی و جریان هوای مناسب، احتمال بیماری‌های قارچی را نیز کاهش می‌دهد.

رطوبت و آبیاری

این گونه به خشکی نسبتاً مقاوم است، اما رطوبت یکنواخت خاک در مرحله استقرار و آغاز رشد بهاره برای تولید اندام‌های ترد و باکیفیت ضروری است. آبیاری عمیق با فواصل بیشتر، نسبت به آبیاری سطحی و مکرر مناسب‌تر است. رطوبت بالای هوا همراه با تهویه ضعیف می‌تواند خطر لکه‌برگی و پوسیدگی را افزایش دهد.

خاک، زهکشی و واکنش خاک

خاک‌های لومی تا لومی‌-شنی با زهکشی خوب برای غازیاقی ایده‌آل‌اند. این گیاه در خاک‌های نسبتاً فقیر نیز می‌روید، اما در خاک‌های سنگین و غرقابی دچار افت رشد می‌شود. pH نزدیک خنثی تا کمی قلیایی معمولاً قابل‌قبول است و وجود مواد آلی ملایم، به حفظ رطوبت و بهبود ساختار خاک کمک می‌کند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

خاصیت دارویی این گیاه در انسان وحیوان بسیار حائز اهمیت می باشد، به طوریکه مواد موثره این گیاه در درمان زخم های پوستی و مشکلات معده و بیماری های کبدی و سنگ کلیه و کیسه صفرا به کار می رود. همچنین در منطق غرب ایرن مانند لرستان و همدان به عنوان سالاد و سبزی مصرف می شود (خزایی و صالحی 2006). گیاه غازیاقی به صورت علف هرز در اراضی زراعی روییده و در بخی مناطق به عنوان علف هرز مهاجم گزارش شده است. طبق بررسی های انجام گرفته، ترکیب های اصلی در بخش های گل، برگ و ساقه این گیاه آلفا پینن می باشد (شفقت، 2011). د رگل ها مقادیر زیادی بتا-کاریوفیلن و 1-8- سینتول مشاهده شد (شفقت، 2011) و مطالعات فیتوشیمیایی دیگر وجود تانن و ساپونین ها را تایید کرده است (فضلی بزاز و همکاران، 1993). این گیاه حاوی ویتامین C، پروتئین و نشاسته می باشد. پؤوهش های دیگر نشان داد که قسمت عمده اسانس این گیاه را ترکیب شیمیایی اسپاتولنول و کارواکرول تشکیل داده است (خان محمدی و شاه رضایی، 1386). 

مقابله به آفات غازیاقی

آفات رایج غازیاقی (Falcaria vulgaris)

در غازیاقی، شته‌ها از مهم‌ترین آفات هستند و با مکیدن شیره گیاهی موجب پیچیدگی برگ و انتقال بیماری‌های ویروسی می‌شوند. کنترل شته با حذف علف‌های هرز میزبان، تقویت تغذیه متعادل و استفاده هدفمند از صابون‌های حشره‌کش یا روغن‌های معدنی در مراحل اولیه آلودگی مؤثر است.

تریپس و مگس‌های مینوز نیز می‌توانند لکه‌های نقره‌ای، بدشکلی برگ و کاهش رشد ایجاد کنند. پایش هفتگی، نصب تله‌های چسبنده زرد/آبی و حذف برگ‌های به‌شدت آلوده، شدت خسارت را کم می‌کند.

بیماری‌های قارچی و باکتریایی

سفیدک سطحی با پوشش سفید روی برگ‌ها و کاهش فتوسنتز دیده می‌شود. بهبود تهویه بوته‌ها، پرهیز از آبیاری بارانی و حذف اندام‌های آلوده، پایه مدیریت سفیدک است. در صورت نیاز می‌توان از گوگرد یا قارچ‌کش‌های مجاز با تناوب مناسب استفاده کرد.

پوسیدگی طوقه و ریشه (مانند بیماری‌های ناشی از قارچ‌های خاکزاد) باعث زردی، پژمردگی و سیاه شدن طوقه می‌شود. زهکشی مناسب، آبیاری سبک و فاصله‌گذاری بوته‌ها، همراه با ضدعفونی ابزار و اجتناب از خاک‌های سنگین، مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه‌اند.

مدیریت تلفیقی و پیشگیری

بهترین راه کاهش آفات و امراض غازیاقی، پیشگیری با بذر/نشاء سالم، تناوب زراعی و پایش منظم است. تقویت دشمنان طبیعی (کفشدوزک‌ها و بالتوری‌ها) و پرهیز از مصرف بی‌رویه سموم، پایداری کنترل را افزایش می‌دهد.

نحوه تکثیر غازیاقی

این گیاه توسط بذر تکثیر می شود. یک هفته پس از کاشت بذر، گیاه سر از خاک بیرون می آورد.

سایر اطلاعات

امروزه گیاهان دارویی وحشی به دلیل برداشت بی رویه توسط اهالی بومی به طور جدی در معرض خطرانقراض قرار گرفته اند (معصومی و همکاران، 2012). از این رو مطالعه و ارزیابی ارتباط ژنتیکی بین گونه های گیاهی یم مسئله بسیار مهم می باشد (معصومی و همکاران، 2012).

فالکاریا / علف داسی

پیکل ناجور چترک زيره سبز چویل