این مقاله به بررسی راهبرد «انتخاب هوشمندانه گیاه» برای کاهش خسارت سوسک ژاپنی بر بوتههای رز در اقلیم سخت کوههای راکی میپردازد. نویسنده با اتکا به منابع دانشگاهی و مشاهدات میدانی، دو رویکرد اصلی را معرفی میکند: نخست، استفاده از گونهها و رزهای باغی قدیمیِ زودگل که عمده گلدهی آنها پیش از اوج جمعیت حشرات بالغ است؛ دوم، انتخاب ارقام چهار فصل با جذابیت تغذیهای کمتر برای سوسک، مانند Rainbow Sorbet™ و French Lace™. همچنین نقش شرایط محیطی، مدیریت صحیح مزرعه و جمعآوری دستی سوسکها در کاهش فشار آفت و حفظ سلامت بوتهها تحلیل میشود.
انتخاب هوشمندانه گیاه، بهترین راهحل برای مقابله با این سوسکهای حریص است
پرورش رز در منطقه کوههای راکی هرگز کار آسانی نبوده است. ما باغبانها بهخوبی با دورههای خشکسالی، افتهای ناگهانی دما، و زمستانهای خشک آشنا هستیم؛ شرایطی که توان رزها را کاهش میدهد و گیاهان را وادار میکند از پایه دوباره جوانه بزنند.
بسیاری از ما تا حد امکان به سراغ خرید رزهای «ریشهخودی» (بهجای پیوندی) رفتهایم؛ آبیاری زمستانه را جدی گرفتهایم ـ شلنگها را هر ماه اینسو و آنسو میکشیم، گویی در نوعی آیین آرام و ماهانه شرکت میکنیم ـ و شیوه هرس را طوری تغییر دادهایم که با سرمای بیشتر و دیرهنگام هماهنگ شود. خود من معمولاً تا اواسط یا اواخر ماه مه هرس سنگینی انجام نمیدهم تا از بیدار شدن زودهنگام گیاه از خواب یا باز شدن آوندها در صورت وقوع یک یخبندان شدیدِ دیررس جلوگیری کنم.
با این حال، تا همین اواخر این خوششانسی را داشتیم که باغهایمان از شر سوسک ژاپنی در امان باشد؛ آفتی که رز را بیش از تقریباً هر گیاه دیگری (که فهرست بلندبالایی هم از آنها تغذیه میکند) ترجیح میدهد. از زمان ظهور این سوسک در دنور حدود بیش از ۱۰ سال پیش و اخیراً در فورت کالینز، نگهداشتن رزهایی مرتب و تمیز دشوارتر شده است. و چون این آفت بهتدریج به سمت غرب در حال گسترش است، سایر نواحی منطقه کوههای راکی نیز بهزودی باید رودررو با این چالش مقابله کنند.
رزها یکی از خوراکیهای مورد علاقه سوسکهای ژاپنی هستند، اما استفاده از ارقام زودگل میتواند تضمین کند که نمایش گلدهی شما توسط این آفت بلعیده نشود. عکس: برایان فیشر
بهترین روش برای مدیریت سوسک ژاپنی اغلب جمعآوری دستی آنها از روی گیاهان است، اما راهکارهای دیگری هم برای کاهش تأثیرشان بر باغ شما وجود دارد. عکس: میشل پرووازنیک
بد نیست یادآور شوم که این مطلب به مدیریت سوسک ژاپنی از طریق روشهای کنترلی فعال نمیپردازد؛ تمرکز اینجا بر «انتخاب گیاه» بهعنوان روشی برای به حداقل رساندن خسارت سوسک در باغ رز است. برای اطلاعات عمومی درباره سوسک ژاپنی و مقدمهای بر روشهای مدیریت آن، میتوانید به منبع دانشگاه ایالتی کلرادو (CSU Extension) با عنوان «Japanese Beetle» مراجعه کنید.
رزهای زودگل، یک قدم جلوتر از سوسکها
رزهایی که پیش از ظاهر شدن حشرات بالغ سوسک ژاپنی گل میدهند، جزء کمآسیبپذیرترین رزها در باغهای این منطقه به شمار میآیند. این گروه شامل بسیاری از رزهای «گونهای» (که پایه ژنتیکی بسیاری از رزهای باغی امروزی را تشکیل میدهند) و همچنین چندین «رز باغی قدیمی» یا OGR است.
رزهای باغی قدیمی بیشتر بر اساس مشاهده و گزینش رزهای برتر در کشت، و نه در نتیجه برنامههای اصلاح نژادی هدفمند، و پیش از سال ۱۸۶۷ بهوجود آمدند؛ سالی که (کاملاً بیارتباط نیست) نخستین رز چای دورگه معرفی شد.
این رزهای قدیمی، در بسیاری از موارد، علاوه بر اینکه سرشتی مقاومتر در برابر شرایط آب و هوایی سختتر از گروههای جدید رز دارند، عموماً بسیار پرقدرت و پُررشد نیز هستند. در برخی رزهای بومی، مانند رز وحشی بیخار (Rosa blanda، مناسب مناطق ۳ تا ۷) و رز وودز (Rosa woodsii، مناسب مناطق ۳ تا ۸) ـ که برخی اکنون آن را همگروه با blanda در نظر میگیرند ـ پاجوشزایی میتواند بسیار گسترده باشد. این گیاهان بهتر است در حاشیههای دورتر و فضاهای بازتر کاشته شوند. بیشتر اعضای دیگر این گروهِ زودگل اصلاً پاجوش نمیدهند یا در حد ملایم پاجوش تولید میکنند و در نهایت، ظاهری شبیه یک درختچه پیدا میکنند.
فارغ از عادت رشدی، بسیاری از رزهای این گروه برای حیاتوحش فوقالعادهاند؛ هم به خاطر شاخههای انبوه و پُرخار، هم برگهای زیاد، و هم میوههای رز (hips) پُرشمار. در ادامه فهرستی از گونهها و رزهای باغی قدیمی پیشنهادی برای «شکست دادن سوسکها» آمده است؛ این گیاهان بیشتر گلدهی خود را پیش از ظهور سوسکهای بالغ یا پس از مرگ آنها در پایان فصل تکمیل میکنند و بنابراین، کمتر در معرض تغذیه سوسک قرار میگیرند.
رز وحشی بدون خار، که به رز صاف نیز معروف است، یک رز زودگل بومی شمالشرقی ایالات متحده و بخشهای بالادستِ غرب میانه است و در شرایط مناسب میتواند تا حدی تهاجمی باشد. عکس: کریشتف زیارنک، تحت مجوز CC BY-SA 4.0، از ویکیمدیا کامنز
رز وحشی بیخار و رز وودز
Rosa blanda و Rosa woodsii
* رزهای بومیِ وحشی با نامهای گوناگون
* گلهای ساده، معطر، صورتی ملایم با مرکز زرد
* R. blanda به ارتفاع ۹۰ تا ۱۸۰ سانتیمتر میرسد و R. woodsii حدوداً نصف این ارتفاع را دارد؛ هر دو، در محلهای مناسب، به تودههایی باز و گسترده تبدیل میشوند.
رز سفید یورک
Rosa × alba ‘Semi-Plena’
* مناسب مناطق ۴ تا ۹
* ۱۸۰ تا ۲۷۰ سانتیمتر ارتفاع و حدود نصف این میزان گستردگی؛ با فرمی نامنظم تا گلدانیشکل
* گلهای نیمهپُرِ سفید
رز دمشقی پاییزی
Rosa × damascena nothovar. semperflorens
* مناسب مناطق ۴ تا ۹
* ۱۲۰ تا ۱۸۰ سانتیمتر ارتفاع و غالباً باریکتر
* گلهای پُرپَرِ صورتی با عطر قوی
* تنها رز در این فهرست که معمولاً در بهار و پاییز گل میدهد و در میانه تابستان ـ درست همزمان با اوج هجوم سوسکها ـ یک وقفه مناسب در گلدهی دارد.
رز آستریایی مسی. عکس: کریشتف زیارنک، تحت مجوز CC BY-SA 4.0، از ویکیمدیا کامنز
انواع رز فئوتیدا
رز آستریایی مسی (Austrian copper)
Rosa foetida ‘Bicolor’
* مناسب مناطق ۳ تا ۹
* تا حدود ۱۸۰ سانتیمتر ارتفاع و عرض، با پاجوشزایی در حدی معین
* ترکیب منحصربهفردی از گلهای ساده به رنگ عمدتاً نارنجی ـ مسی زنگزده، همراه با شاخههایی که روی آنها فقط گلهای زرد به چشم میخورد؛ هر دو نوع گل، عطری ملایم دارند.
زرد ایرانی (Persian Yellow)
Rosa foetida persiana
* مناسب مناطق ۴ تا ۹
* تا حدود ۱۸۰ سانتیمتر ارتفاع و عرض؛ با فرمی راستقامت تا قوسیشکل و مقداری پاجوشزایی
* گلهای پُرپَرِ زرد روشن با عطری ملایم
* بهویژه مقاوم به خشکی
زرد هاریسون (Harison’s Yellow)
Rosa × harisonii ‘Harison’s Yellow’
* مناسب مناطق ۳ تا ۹
* تا حدود ۱۸۰ سانتیمتر ارتفاع و عرض؛ با فرمی راستقامت تا قوسیشکل و مقداری پاجوشزایی
* گلهای نیمهپُر، زرد روشن و با عطری ملایم
* بهویژه مقاوم به خشکی
رز عطاری (Rosa gallica ‘Officinalis’، مناسب مناطق ۴ تا ۹). عکس: کول فورد و ناتاشا دو ویر، تحت مجوز CC BY-SA 2.0، از ویکیمدیا کامنز
رزهای فرانسوی
Rosa gallica
* مناسب مناطق ۴ تا ۹
* ۹۰ تا ۱۲۰ سانتیمتر ارتفاع و عرض، با پاجوشزایی خفیف
* گلهای نیمهپُر تا پُر، بسیار معطر، از سفید تا صورتی
* رقم ‘Officinalis’ با نام «رز عطاری» شناخته میشود و از رایجترین ارقام این گروه است؛ این رقم گلهای نیمهپُرِ صورتی بسیار معطر تولید میکند.
رز برگقرمز
Rosa glauca (پیشتر با نام R. rubrifolia)
* مناسب مناطق ۳ تا ۹
* ۱۲۰ تا ۲۴۰ سانتیمتر ارتفاع و عرض؛ گیاهی ظریف اما پُرحجم با فرمی گلدانی و شاخههای قوسی
* گلهای ساده، دورنگ، با گلبرگهای صورتی در لبه و مرکز سفید، اما بدون عطر
* برگهای چشمگیر به رنگ آبی ـ ارغوانی و میوههای نارنجیِ ماندگار، این درختچه را به یک نقطه کانونی یا عنصر متضاد بسیار خوب در باغ تبدیل میکند، هرچند در برخی سایتها ممکن است خودبذری داشته باشد.
رز برنت، که به رز اسکاتلندی نیز معروف است. عکس: آگنیشکا کویچِن، تحت مجوز CC BY-SA 4.0، از ویکیمدیا کامنز
رز برنت
Rosa spinosissima (پیشتر با نام R. pimpinellifolia)
* مناسب مناطق ۳ تا ۹
* ۱۲۰ تا ۱۸۰ سانتیمتر ارتفاع و عرض؛ با فرمی راستقامت یا قوسی و پاجوشزایی متوسط
* گلهای ساده، کاملاً سفید، با عطری ملایم؛ میوههای سیاهِ براقِ غیرمعمول؛ و برگچههای ریز و متمایز
گزینههای دیرگل با مقاومت مناسب
رز Rainbow Sorbet™ بهخاطر مقاومت بهتر از حد معمول در برابر سوسک و گلهایی مشهور است که با رنگ نارنجی غروب خورشید شروع شده و به صورتی قوی با تهرنگ زرد ملایم تغییر میکنند. عکس: برایان فیشر
البته همه راضی نیستند که بیشتر رزهایشان تا پایان ژوئن گلدهی را تمام کرده باشند. متخصصان بر این باورند که درجهای از حساسیت به تغذیه سوسک ژاپنی در رزها جنبه ژنتیکی دارد؛ به همین دلیل، حشرهشناسان در کلرادو کارهای مقدماتی برای ارزیابی «ترجیح تغذیهای سوسک» بر اساس رقم رز انجام دادهاند. یک مطالعه در سالهای ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ توسط اشکراینر و همکاران در آزمایشگاه کرنشاوِ دانشگاه ایالتی کلرادو، به فهرستهایی از ارقام توصیهشده، از جمله رزهای چهار فصل، منجر شد.
برای گردآوری اطلاعات این مقاله، همچنین با چند باغبان متخصص در پرورش رز در شبکه کاری خودم صحبت کردم؛ از جمله مایک کینتگن از باغ گیاهشناسی دنور، و درک فون درله، باغبانی که مسئولیت باغ یادبود رز لانگمانت را بر عهده دارد. باغ اخیر، مجموعهای متشکل از بیش از ۷۰۰ بوته رز منفرد از ۱۳۰ رقم مختلف در شمال کلرادو است و مکان بسیار خوبی است تا بتوان بهسرعت در مورد میزان حساسیت به سوسک در میان ارقام گوناگون رز، دیدی کلی بهدست آورد.
درک اشاره کرد که جالب اینجاست که رقم ‘Lady Elsie May’ (با نام علمی Rosa ‘ANGelsie’، مناسب مناطق ۵ تا ۹)، که در مطالعه اشکراینر بهعنوان یکی از ارقامی که بیشترین تغذیه سوسکها را به خود جلب میکند فهرست شده بود، در باغ رز لانگمانت از جمله رقمهایی است که کمترین خسارت تغذیهای را نشان میدهد. این موضوع نقش شرایط محیطی و تفاوتهای سالبهسال را در تعیین فشار تغذیهای سوسکها در سایتهای مختلف و طی سالهای گوناگون برجسته میکند.
با این حال، درک همچنین تأکید کرد که دو رقم از رزهایی که در مطالعه اشکراینر بهعنوان «کمخسارتترین» ارقام فهرست شده بودند، در مجموعه لانگمانت نیز از کمخسارتترینها به شمار میآیند: Rainbow Sorbet™ (با نام علمی Rosa ‘Baiprez’، مناسب مناطق ۵ تا ۹)، یک فلوریبوندا با رشدی شبیه درختچه و گلهایی با تغییر رنگ تدریجی (اُمبره)، و French Lace™ (با نام علمی Rosa ‘JAClace’، مناسب مناطق ۶ تا ۱۰)، یک فلوریبوندا با گلهای کرمرنگ.
هر دوی این ارقام چهار فصل هستند؛ یعنی در تمام فصل، به صورت دورهای و موجموج گل میدهند و در عین حال، جذابیتشان برای سوسکها بسیار کمتر از حد معمول است. بنابراین، اگر بهدنبال رزهای دیرگل و پُربار هستید که در عین حال سوسکها را کمتر جذب کنند، این دو میتوانند «گزینههای طلایی» شما باشند.
فلوریبوندای French Lace™ از جمله رزهایی است که کمترین حساسیت را به تغذیه سوسکها نشان میدهد. عکس: بهنقل از درک فون درله
نگهداری صحیح رز تفاوت ایجاد میکند
حفظ شادابی و توان گیاه از طریق روشهای اصولی، مانند آبیاری عمیق، هرس درست و رسیدگی به خاک، و همچنین انتخاب آگاهانه محل کاشت، بسیار توصیه میشود. نگهداری مناسب، استرس گیاه را به حداقل میرساند و استرس کمتر یعنی آمادگی کمتر برای تبدیل شدن به طعمه حشرات گوناگون، از جمله سوسک ژاپنی.
در نهایت، برای کنترل فعال سوسکها میتوانید صبح زود، پیش از آنکه دما بالا برود، حشرات بالغ را از روی گیاهان بچینید یا بتکانید. این کار را درون سطلی پر از آب صابونی انجام دهید؛ همانطور که برای چنین آفت مزاحمی برازنده است، سوسک ژاپنی روی آب معمولی شناور میماند. وقتی روز گرم شود، سوسکها پیش از آنکه بتوانید آنها را به سطل بیندازید، پرواز خواهند کرد.
صرفنظر از اینکه تصمیم بگیرید سوسکها را با دست جمعآوری کنید یا نه، آنها احتمالاً از اواسط ژوئن تا اواخر آگوست، در صورتی که به منطقه شما رسیده باشند، در باغ حاضر خواهند بود. اگرچه معمولاً روی رزهایی که در آن لحظه در حال گلدهی نیستند، فقط تغذیه خفیفی انجام میدهند، اما این میزان خسارت در مقایسه با آنچه روی گیاهان در اوج گلدهی رخ میدهد، ناچیز است. بنابراین کاشت رزهای گونهای و رزهای باغی قدیمیِ زودگل، مطمئنترین راه برای به حداقل رساندن تغذیه سوسکها در باغ رز شما است.