شفقنا- فريبا خان احمدي در خصوص نحوه استفاده از گیاهان دارویی در روزنامه ایران نوشت:کارشناسان حوزه منابع طبيعي درست زماني زنگ هشدار تخريب طلاي سبز يا همان گياهان دارويي را به صدا در آورده اند که هم استفاده از آنها پس از سال ها سکون در بين اقشار مختلف جامعه رواج يافته و هم ايجاد دانشکده طب سنتي نشان از توجه دولتمردان به اين حوزه فراموش شده دارد.
آنتي بيوتيک هاي گياهي
پيش از آنکه آنتي بيوتيک ها تحول بزرگي در درمان بيماران ايجاد کنند خواص گياهان دارويي از ديرباز براي بشر شناخته شده بود. استفاده از طب گياهي يا گياه درماني به دليل تنوع آب و هوايي و رشد انواع گياهان دارويي و معطر سابقه طولاني در آداب و رسوم ايرانيان دارد. امروزه با وجود پيشرفت در داروسازي صنعتي و کشف چهار هزار نوع داروي شيميايي، برخي از زنان و عطاران که نسل به نسل طبابت با گياه را تجربه مي کنند مصرانه روش هاي درماني خود را بهترين راه علاج بيماران مي دانند و طب سنتي را که مبتني بر استفاده از گياهان دارويي است، درمان بدون عوارض قلمداد مي کنند. ضمن آنکه استفاده از آنها توسط پزشکان نيز روز به روز محدود تر مي شود. رويکرد جديد علم به سمت گياهان دارويي و مواد طبيعي به جاي استفاده از مواد شيميايي مصنوعي اهميت کشت و فرآوري اين گياهان را روشن ساخته و اين بازگشت به سوي طب سنتي باعث شده تحقيقات دارويي دنيا به استفاده از مواد گياهي و طبيعي معطوف شود. در واقع پيشرفت علم پزشکي و گياه شناسي يافته هاي جديدي را از اهميت و خواص طلاي سبز در درمان بيماري ها معرفي مي کند. آمادگي بيشتر جامعه براي پذيرش اين داروها به توجه دوباره به طب سنتي و استفاده از داروهاي گياهي دامن زده و نهضتي به نام طلاي سبز را شکل داده است تا گياه درماني را در قالب طب سنتي به مردم و جامعه معرفي کنند.
افزايش جمعيت، گسترش شهر نشيني، گسترش جاده ها، سدسازي ها، ساخت ويلادرقله ها و ارتفاعات داخل جنگل ها، مراتع و مناطق خوش آب و هوا و استفاده بي رويه از مراتع توسط برخي از دامداران بخش بزرگي از پوشش گياهي را از بين برده و شرايط زيست محيطي به جايي رسيده که نه تنها اغلب خاک ها عريان شده و خاک هاي زراعي از بين رفته اند بلکه به گفته صاحبنظران در سال هاي آتي بخش هاي بزرگي از سرزمين ايران با از بين رفتن پوشش گياهي و خاک زراعي به معناي واقعي کلمه به بيابان تبديل شده و طلاي سبز معنايش را از دست مي دهد.
دکتر ولي الله مظفريان عضو هيات علمي موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور يکي از عوامل مهم از بين رفتن طلاي سبز را بويژه در ارتفاعات زاگرس، البرز، استان هاي شمالي و خراسان، شيوه دامپروري عنوان کرد و گفت: براي حفظ پوشش گياهي لازم است نوع نگاه به مرتع و زمين هاي زراعي توسط دامپروران و کشاورزان تغيير کند، در شرايطي که خالي شدن زمين از پوشش گياهي منجربه تغذيه مراتع دام ها شده است دامداري متمرکز يک راهکار مناسب براي حفظ طبيعت است. به عبارت ديگر براي حفظ تنوع گونه هاي گياهي بايد دامداري غير متمرکز منسوخ شود و کشاورزي از مفهوم فله اي امروزي که بدون برنامه و با کاشت محصولات پر مصرف همراه است به صورت متمرکز و بر اساس شرايط محيطي کشت شود تا اين انرژي دوباره به طبيعت برگردد.
علاوه بر آن جاده سازي، ساخت مراکز صنعتي، واگذاري و تصاحب اراضي و ايجاد شهرک هاي صنعتي که اغلب با هدف ساخت سوله رها شده اند، تنوع گونه هاي گياهي را نشانه گرفته و وجب به وجب خاک ايران را تخريب کرده و منجر به از بين رفتن طلاي سبز مي شوند. برنامه ريزي مدون و درست معرفي کردن منابع طبيعي به حفظ ارزش طلاي سبز کمک مي کند زيرا طلاي سبز زماني معني پيدا مي کند که در جهت حفظ و شناسايي منابع گياهي گام برداريم.
او در بيان پتانسيل هاي طلاي سبز به دليل شرايط اقليمي مشابه ايران در مقايسه با کشورهاي همسايه مي گويد: پتانسيل ها و ثروت هاي نهفته در هر کشور متفاوت است به عنوان مثال کشور آذربايجان از نظر وسعت تقريباً با آذربايجان شرقي، غربي، اردبيل و زنجان برابر است اما پوشش گياهي اين مناطق به خاطر شرايط آب و هوايي و جغرافيايي مناسب نزديک به 3هزار گونه است در حالي که در کشور آذربايجان 4500گونه گياهي وجود دارد. البته گونه هاي بومي ثبت شده در کتاب گياهي فلورا ايرانيکا سابقه تاريخي شان را به سال 1840ميلادي مي رسانداما امروزه با توجه به تغييرات ايجاد شده به ندرت مي توان آنها را پيدا کرد بنابراين اثبات نزديک به 8 هزار گونه بومي در ايران کار بسيار سختي است.
سرزميني که بخش بزرگي از آن تخريب شده و حتي يک وجب خاک نکاشته در زاگرس باقي نمانده و جنگل ها را به بهانه کاشت گندم شخم زده اند، ديگر جايي براي رويش گياهي باقي نگذاشته است. ارتفاع 3600متري قله دماوند جاي دنجي براي رويش گياهان خودرو بود که توسط انسان ها نابود شده يا گياهان جمع آوري شده در سال 1850ميلادي از توچال با گونه هاي امروزي قابل مقايسه نيست. شايد يکي از دلايل اين مساله صعودهاي دسته جمعي بر فراز دماوند، سبلان و توچال است که بر اساس معيار مشخصي صورت نمي گيرند و به طرف نابود کردن منابع طبيعي پيش مي روند. در حالي که درهمه دنيا مسير هاي کوهنوري و صعود و استفاده از هواي پاک مشخص است و تفريح در طبيعت در کنار حفاظت از محيط زيست معنا پيدا مي کند. دفع زباله ها و فضولات ناشي از تخريب ساختمان ها معضل ديگر تخريب محيط زيست است که بخش بزرگي از طلاي سبز را زير نخاله ها و زباله ها مدفون کرده و کاشت سنگ به جاي گياه جايي را براي رويش گياه باقي نگذاشته است.
صادرات طلاي سبز
بررسي کتاب گياه شناسي «فلورا ايرانيکا» از وجود 8هزار گونه گياهي در ايران خبر مي دهد که نزديک به 2300گونه از آنها در رديف گياهان دارويي و معطر قرار دارند ولي بررسي هاي طب سنتي نشان مي دهد از اين تعداد گونه گياهي تنها 450گونه از گياهان دارويي در عطاري ها به فروش مي رسند. پسته، زرشک، ميخک، چنگال آبي، شب بو، کدو، شمعداني، حنا، پنيرک، کتان، خشخاش، آلاله، عناب، گل سرخ، چتريان، بنفشه، اسفند، استبرق، گاو زبان، کاسني، پامچال، روناس، گل ميمون، توسکا، لاله عباسي، نارون، گزنه، سنجد، شاه پسند و بيد از گونه هاي مهم گياهان دارويي به شمار مي روند که زير سايه دگرگوني هاي زيست محيطي روزبه روز از تعداد اين گونه هاي با ارزش دارويي کم مي شود.
اگرچه وسعت ايران و تنوع گونه ها به خاطر تخريب محيط زيست کاهش پيدا کرده و تاريخ طب سنتي نيز دگرگون شده اما اين به معناي درست معرفي نکردن گياهان دارويي به مردم نيست و نبايد مردم را تشويق کنيم که هر آنچه را بو داد پس دارويي است. بسياري از گونه هاي گياهي براي انسان سمي هستند ولي چون در مقياس و ميزان زياد مصرف نمي شود حالت سمي و کشندگي را يکباره بروز نمي دهد. به عنوان مثال برخي افراد بدون اينکه خواص درماني آويشن را بدانند بدون توجه به طب سنتي و پتانسيل هاي انرژيک نهفته در بدن چاي آويشن مصرف مي کنند که با سوخت و ساز بدن تداخل پيدا مي کند.
آمارهاي منتشر شده در فصلنامه علمي سازمان جنگل ها نشان مي دهد 60درصد مصرف کنندگان دارويي را زنان تشکيل مي دهند و با وجود پيشرفت هايي که در صنعت دارو هاي شيميايي صورت گرفته، گياه درماني يا درمان با جوشانده، دمنوش گياهي و عرقيات گياهي همچنان خواهان زيادي دارد. البته شناسايي و تجويز گونه هاي دارويي براي درمان بيماران متخصصان خاص خود را مي طلبد. اگرچه برخي از زنان به شکل تجربي کم و بيش با اين شاخه از طب آشنايي دارند اما امروزه متخصصان طب سنتي با تحصيل در دانشکده هاي پزشکي با طبايع و امزاج آشنا شده و داروهاي گياهي را روي حساب و کتاب خاصي تجويز مي کنند.
به اعتقاد دکتر ولي الله مظفريان هر چند طب سنتي از پايه هاي قوي برخوردار است اما متاسفانه جايگاه ها در طب سنتي فراموش شده و ظاهر امر به عنوان طب سنتي در نظر گرفته مي شود در حالي که در ايران طب سنتي نداريم، بلکه طب گياهان دارويي داريم. به عبارتي، مفهوم طب گياهي و گياه درماني با طب سنتي متفاوت است که به غلط يکي پنداشته مي شوند. کساني که در دانشکده طب سنتي تحصيل مي کنند، نگاه شان بر اساس نوع طبع و امزاج افراد است و نوع دارويي که تجويز مي کنند با نوع دارويي که در بازار فله اي به فروش مي رسد، متفاوت است. آنچه امروز به عنوان طب سنتي ياد مي شود فله اي خريدن گياهان دارويي است. اين گياه درماني غلط تبعاتي به همراه دارد. براي مثال در طب سنتي «افسنطين» خواص دارويي منحصر به فردي دارد که نام علمي آن «آرتميزيا افسنطين» است اما در بازار عطاري ها گياه «گل بي مرگ» را به نام افسنطين مي فروشند که خاصيت آن کاملاً با يکديگر متفاوت است.
شناخت طب سنتي و ترکيبات دارويي مهم است مردم بايد بدانند هر گياهي دارويي نيست و هر نوع بيماري با گياهان دارويي بهبود نمي يابد. البته اين بدان مفهوم نيست که بگوييم طب سنتي يا طب گياهي حرف اول و آخر را مي زند. برخي بيماري هاي جديد و تمدني بيماري تدريجي نيستند و يکباره بروز مي کنند، مانند قطع نخاع. اين بيماري با طب سنتي يا گياهان دارويي معالجه نمي شوند. گياه درماني طب تدريجي است که بايد در فرهنگ غذايي وارد شود.
شناخت کامل طب سنتي و نحوه درمان با طب سنتي از نکات حائز اهميت ديگري است که دکتر محمود فلامرزيان عضو شوراي سياستگذاري و دکتراي داروسازي صنعتي در گفت و گو با <ايران> به آن اشاره مي کند و مي گويد: امروزه به منظور شناخت طب سنتي و استفاده درست از گياهان دارويي دانشکده هاي طب سنتي ايجاد شده است که اطبا با داروهاي گياهي لازم براي درمان بيماران بر مبناي طب سنتي آشنا مي شوند.
هدف از گياه درماني جديد تهيه دارو با الهام از طب سنتي ايران براي درمان بيماري است. همچنين معرفي اين داروها به جامعه و پزشکان از ديگر نکات مهمي است که متاسفانه در جامعه ما اين طب به طور کامل بين پزشکان رايج نشده است و فرهنگ سازي مناسبي را مي طلبد. گنجاندن درس هاي مربوط به فرآورده هاي داروي گياهي در برنامه آموزشي و بهره مندي از ظرفيت رسانه ها نقش مهمي را در فرهنگ استفاده از داروهاي گياهي بازي مي کند.
چالش بيمه و داروهاي گياهي
تفاوت قيمت داروهاي گياهي و شيميايي و مشکل بيمه اي اين داروها از جمله مواردي است که انتخاب اين داروها را نزد بيماران با مقاومت رو به رو مي کند. در حالي که برخي از پزشکان بيماران را به مصرف اين داروها متقاعد مي کنند اما نداشتن پوشش بيمه اي داروهاي طب سنتي مشکلي است که اغلب طرفداران طب سنتي از آن گلايه مي کنند. اما دکتر فلامرزيان به 60نوع دارو از فرآورده هاي گياهي اشاره مي کند که در فهرست بيمه ها قرار گرفته اند. پايين آوردن هزينه هاي افراد بيمه شده در اولويت بيمه ها قرار دارد. آن ها تمايلي ندارند اقلام دارويي مربوط به بيمار را زياد کنند با زياد شدن تعداد داروها از جمله داروهاي گياهي شرکت هاي بيمه کمتر زير بار اين محصولات مي روند. در نهايت با حمايت هاي سازمان غذا و داروي وزارت بهداشت حدود 60 دارو از فرآورده هاي گياهي در فهرست بيمه ها قرار گرفته اند.
اما سوال ديگر آن است که چيزي که از آن به عنوان طلاي سبز ياد مي شود و براي تهيه فرآورده هاي دارويي گياهي به کار مي روند از چه پشتوانه علمي در جامعه پزشکي و تشکيلات نظام پزشکي برخوردار است. دکتر محمود فلامرزيان به اين سوال اين گونه جواب مي دهد؛ داروهاي گياهي از يک سو از پشتوانه سنتي که در کتاب هاي سنتي ذکر شده و تجربيات استفاده از آنها در چند قرن براي جامعه حاصل شده، برخوردار هستند و از سوي ديگر، داروهاي فرموله شده با مطالعات علمي و کلينيکي به دست مي آيند. بنابراين بايد گفت اگر ارزش داروهاي گياهي امروزي از داروهاي شيميايي کمتر نباشد بيشتر هم هست. به طوري که کم ضرر و بي ضرر بودن اين داروها طي قرون به اثبات رسيده و در دو دهه اخير نيز پيشرفت هاي زيادي حاصل شده است.
بسياري از اين گونه هاي گياهي، بومي ايران هستند و دانشمندان ايراني بايد اين گونه هاي گياهي را شناسايي و تجزيه کرده و مواد و ترکيبات شان را استخراج کنند. در چنين حالتي است که مي توان گفت به مجموعه اي از گياهان دست پيدا کرده ايم که طلاي سبز ناميده مي شوند. ارزش دارويي و مقدار ماده موثر نهفته در فرمول شيميايي گياهان دارويي اين امکان را مي دهد که از صادر کردن آنها به شکل خام بپرهيزيم و به فرآورده هاي دارويي تبديل کنيم. اين همان کاري است که کشورهاي اروپايي و چين بر اساس برنامه ريزي مدون دانش شان را مي فروشند.
او درباره وضعيت توليد داروهاي گياهي و استفاده از گياهان دارويي در شرکت هاي داروسازي مي گويد: سازمان غذا و دارو، بخش جداگانه اي براي داروهاي طبيعي و سنتي دارد که پروانه ساخت همه داروهاي طب سنتي توسط اين اداره صادر مي شود. به همين خاطر در سال هاي اخير دقت و ممارست کافي روي اين فراورده هاي گياهي بيشتر شده و حدود85کارخانه فرآورده هاي طب سنتي را توليد مي کنند. گياهان دارويي که براي استخراج ترکيبات دارويي در شرکت هاي داروسازي به کار مي روند معمولاً به طور صنعتي کشت داده مي شوند.
در گذشته گياهان دارويي از دامنه طبيعت چيده مي شد و اغلب خودرو بودند اما بتدريج با فرايند صنعتي شدن امکان تکيه به فلور طبيعي وجود نداشت و شرايط رشد و کشت اين گياهان به شکل صنعتي فراهم شد.
امروزه تعداد زيادي از گياهان مورد استفاده در ايران کشت داده مي شوند و برخي اقلام وارداتي هستند. معمولاً ماده موثره گياهان در کشت دستي به خاطر تغييرات ژنتيکي که روي آن انجام مي گيرد بيشتر از کشت طبيعي
است.
براي مثال گياه بابونه، والرين، بادرنجبويه و آويشن گياهاني هستند که بذرشان در شرايط کشت استاندارد معمولاً نتيجه بهتري از کشت معمولي مي دهند.
تنوع آب و هوايي ايران و وجود چهار فصل متنوع منجر به رشد بيش از هفت هزار گونه گياهي در کشور شده است. به همين خاطر ايران به اندازه چهار برابر قاره اروپا داراي شرايط اقليمي براي توليد گياهان دارويي است. از اين رو توليد اين گياهان در کنار «طلاي سياه»، نام «طلاي سبز» را وارد سبد اقلام صادراتي مي کند.
عمومي کردن مصرف گياهان دارويي و بهره گيري ازطب سنتي براي دستيابي به سلامت از اهداف حفظ طلاي سبز است. دکتر جعفر ميرفخرايي دبير انجمن توليد کنندگان داروهاي گياهي و فرآورده هاي طبيعي نيز در گفت و گو با «ايران» فرهنگ سازي استفاده از داروهاي طبيعي و سنتي را از دستاوردهاي مهم طلاي سبز دانسته و مي گويد: براي اين منظور در دانشگاه هاي علوم پزشکي، دروس گياهان دارويي ايجاد شده تا اطبا بعد از فارغ التحصيل شدن به طب سنتي آشنا باشند. البته معرفي طلاي سبز با پذيرش عمومي مواجه شده تا جايي که تا سال 85 حدود 315 پروانه توليد داروي گياهي صادر شد ولي الان بالغ بر 1082 پروانه ساخت گياه دارويي وجود دارد که نشان دهنده استقبال عمومي مصرف کنندگان از داروهاي گياهي است، همچنان که برخي شرکت هاي داخلي که نشان استاندارد «ايزو» دارند در سطح بين المللي حضور فعالي دارند. کشورهاي اروپايي، سوئيس، مالزي، سنگاپور و کشورهاي تازه استقلال يافته مشتريان پرو پا قرص داروهاي گياهي ايران هستند.