فیزیولوژی گیاهی

اگه تا حالا به یه گلدون توی خونه‌ت نگاه کرده باشی و با خودت گفته باشی: «این بابا چطوری بدون اینکه راه بره، بدون اینکه غذا بخوره مثل ما، زنده‌ست؟» دقیقاً رسیدی به موضوع فیزیولوژی گیاهی. فیزیولوژی گیاهی یعنی بررسی اینکه گیاه‌ها چطور کار می‌کنن: آب رو از کجا می‌کشن بالا، غذاشون رو چطور می‌سازن، چرا برگ‌ها بعضی وقت‌ها زرد می‌شن، چرا بعضی گیاه‌ها شب‌ها بیدارن، و اصلاً چی می‌شه که یه دونه کوچولو تبدیل می‌شه به یه درخت بزرگ.

بیاییم مرحله به مرحله، با مثال‌های روزمره و بدون اصطلاحات سنگین، بدن گیاه رو باز کنیم (نه با چاقو 😄، با توضیح).

---

۱) گیاه غذا می‌خوره یا غذا می‌سازه؟

فرق بزرگ گیاه با ما اینه که ما باید غذا بخوریم ولی گیاه‌ها معمولاً غذا می‌سازن. یعنی خودشون آشپزن، خودشون مواد اولیه رو میارن، خودشون هم می‌خورن.

اسم این فرآیند معروف هم هست: فتوسنتز.

فتوسنتز یعنی چی؟

یعنی گیاه با کمک نور خورشید، از آب و گاز کربن‌دی‌اکسید (همون CO₂ که ما بازدم می‌کنیم) یه جور قند درست می‌کنه که می‌شه انرژی و مواد سازنده‌ی بدنش. محصول فرعی این کار هم اکسیژنه که ما عاشقشیم.

پس وقتی یه گیاه توی خونه داری، یه جورایی یه کارخانه‌ی کوچیک اکسیژن‌سازی هم داری.

فتوسنتز کجا انجام می‌شه؟

توی برگ، داخل سلول‌ها، توی چیزایی به اسم کلروپلاست. اون رنگ سبز برگ‌ها هم از ماده‌ای به اسم کلروفیل میاد که نور رو شکار می‌کنه.

اگر گیاه نور کم بگیره چی؟
مثل اینه که آشپزخونه‌ت گاز نداشته باشه. غذا کمتر تولید می‌شه، رشد کند می‌شه، برگ‌ها ممکنه رنگ پریده شن، ساقه‌ها دراز و لاغر بشن (بهش می‌گن رشد علفی یا درازشدن برای رسیدن به نور).

---

۲) گیاه آب رو چطور می‌کشه بالا؟ پمپ داره؟

این یکی از جالب‌ترین بخش‌هاست. گیاه‌ها قلب ندارن، پمپ مکانیکی ندارن، ولی آب رو از ریشه تا نوک برگ‌های بالای درخت می‌فرستن!

راز کار: «آوندها»

گیاه توی ساقه‌اش لوله‌هایی داره:

• آوند چوبی (زایلم): آب و مواد معدنی رو از ریشه می‌بره بالا

• آوند آبکشی (فلوئم): قند و مواد غذایی ساخته‌شده رو از برگ می‌فرسته به بقیه‌ی جاها

آب چطوری می‌ره بالا؟

چند تا نیرو کمک می‌کنن:

1. کشش تعرقی: گیاه از برگ‌ها آب رو بخار می‌کنه، این بخار شدن باعث می‌شه آب از پایین کشیده بشه بالا (مثل وقتی با نی نوشابه می‌خوری).

2. چسبندگی و پیوستگی آب: مولکول‌های آب به هم می‌چسبن و توی لوله‌ها یه ستون آب درست می‌کنن.

3. فشار ریشه: ریشه گاهی آب رو با فشار وارد ساقه می‌کنه (ولی همیشه کافی نیست، مخصوصاً توی درخت‌های بلند).

پس وقتی می‌گیم «گیاه تشنه‌ست»، یعنی این سیستم انتقال آب درست کار نمی‌کنه یا آب کافی بهش نمی‌رسه.

---

۳) تعرق: گیاه چرا عرق می‌کنه؟

گیاه‌ها هم یه جورایی «عرق می‌کنن» ولی نه مثل ما. بهش می‌گن تعرق: خروج بخار آب از برگ‌ها.

روی برگ‌ها سوراخ‌های خیلی ریز وجود داره به اسم روزنه. این روزنه‌ها مثل در و پنجره‌ی گیاه هستن. باز و بسته می‌شن.

گیاه چرا تعرق می‌کنه؟

• برای خنک شدن

• برای حرکت آب و مواد معدنی از ریشه به بالا

• برای تنظیم فشار آب داخل سلول‌ها

ولی مشکلش چیه؟
اگر هوا خیلی گرم و خشک باشه، تعرق زیاد می‌شه و گیاه کم‌آب می‌مونه. برای همین بعضی گیاه‌ها توی ظهر تابستون روزنه‌ها رو می‌بندن که کمتر آب از دست بدن.

---

۴) ریشه دقیقاً چی‌کار می‌کنه؟

همه فکر می‌کنن ریشه فقط «نگهدارنده» است. ولی ریشه یه مرکز فرماندهی خیلی مهمه.

کارهای ریشه:

• جذب آب

• جذب مواد معدنی مثل نیتروژن، فسفر، پتاسیم

• ذخیره‌ی غذا (مثل هویج و چغندر که ریشه‌اند)

• ارتباط با قارچ‌ها و میکروب‌های مفید خاک

مواد معدنی چطور جذب می‌شن؟

بعضی مواد با آب می‌آن بالا، بعضی‌ها رو ریشه با انرژی «فعال» جذب می‌کنه. یعنی انگار می‌گه: «این پتاسیم رو می‌خوام، حتی اگر توی خاک کم باشه.»

برای همین کیفیت خاک و کوددهی درست مهمه: چون گیاه فقط آب نمی‌خوره، مواد معدنی هم نیاز داره.

---

۵) گیاه‌ها چطور رشد می‌کنن؟ قد می‌کشن، پهن می‌شن، برگ می‌دن

رشد گیاه فقط این نیست که «بزرگ‌تر بشه». گیاه‌ها دو نوع رشد مهم دارن:

رشد طولی (قد کشیدن)

این رشد بیشتر از ناحیه‌هایی به اسم مریستم انتهایی میاد، یعنی نوک ساقه و نوک ریشه. اونجاست که سلول‌ها هی تقسیم می‌شن و گیاه قد می‌کشه.

رشد قطری (کلفت شدن)

در درخت‌ها، یه لایه به اسم کامبیوم باعث ضخیم شدن تنه می‌شه.

---

۶) هورمون‌های گیاهی: گیاه هم هورمون داره؟ بله!

گیاه‌ها مغز ندارن، ولی هورمون دارن؛ یعنی مواد شیمیایی کوچیکی که به سلول‌ها پیام می‌دن چه کار کنن.

چند تا هورمون معروف:

اکسین

• باعث رشد طولی می‌شه

• جهت رشد به سمت نور رو تنظیم می‌کنه (همون خم شدن گیاه به سمت پنجره)

جیبرلین

• کمک می‌کنه گیاه قد بکشه

• در جوانه‌زنی بذر نقش داره

سیتوکینین

• باعث تقسیم سلولی و رشد جوانه‌ها می‌شه

• پیری برگ رو کند می‌کنه

اتیلن

• هورمون «رسیدن میوه»!

• باعث زرد شدن و افتادن برگ‌ها هم می‌شه
  برای همین مثلاً اگه موز رسیده رو کنار میوه‌های نارس بذاری، سریع‌تر می‌رسن چون اتیلن پخش می‌شه.

آبسزیک اسید (ABA)

• هورمون «استرس»

• وقتی گیاه کم‌آب می‌شه، این هورمون میاد و روزنه‌ها رو می‌بنده که آب کمتر بره.

---

۷) گیاه چطور می‌فهمه کی گل بده؟

گل دادن فقط زیبایی نیست؛ هدفش تولید مثل و بذر ساختنه.

گل‌دهی معمولاً به چند عامل وابسته است:

• نور (طول روز و شب)

• دما (بعضی گیاه‌ها باید یه سرمای زمستونی ببینن تا بهار گل بدن)

• سن گیاه و وضعیت تغذیه

برای همین بعضی گیاه‌ها توی خونه برگ می‌دن ولی گل نمی‌دن: چون یکی از این شرایط درست نیست (مثلاً نور کم، یا کود نامناسب، یا دمای بی‌ثبات).

---

۸) تنفس گیاه: گیاه هم نفس می‌کشه؟

بله، گیاه‌ها هم تنفس سلولی دارن. یعنی قندی که ساختن رو می‌شکنن و انرژی آزاد می‌کنن.

اشتباه رایج اینه که بگیم «گیاه‌ها فقط اکسیژن تولید می‌کنن.»
در واقع:

• روزها: فتوسنتز زیاد → اکسیژن بیرون می‌ده

• شب‌ها: فتوسنتز قطع → فقط تنفس → مقداری اکسیژن مصرف می‌کنه و CO₂ می‌ده بیرون

ولی نگران نباش! مقدارش اونقدری نیست که توی خونه مشکل ایجاد کنه.

---

۹) چرا برگ‌ها زرد می‌شن؟

این سوال خیلی محبوبه چون تقریباً همه باهاش برخورد کردن.

زرد شدن برگ‌ها می‌تونه علت‌های مختلفی داشته باشه:

• آبیاری زیاد (خاک خفه می‌شه، ریشه آسیب می‌بینه)

• آبیاری کم (کم‌آبی و تعرق زیاد)

• کمبود نور

• کمبود آهن یا نیتروژن

• شوک دمایی (سرما یا گرمای ناگهانی)

• آفت یا بیماری

پس جواب «چرا زرده؟» همیشه یک چیز نیست. باید شرایط رو نگاه کرد.

---

۱۰) گیاه‌ها استرس می‌گیرن؟ بله، خیلی هم!

استرس گیاهی یعنی هر چیزی که شرایط نرمال گیاه رو به هم بزنه:

• خشکی

• شوری خاک

• گرمای شدید

• سرمای شدید

• کمبود مواد غذایی

• نور خیلی زیاد یا خیلی کم

وقتی گیاه استرس می‌گیره، معمولاً:

• رشدش کند می‌شه

• برگ‌ها جمع می‌شن یا می‌افتن

• لکه‌ها ظاهر می‌شن

• ریشه ضعیف می‌شه

در این حالت، بهترین کار معمولاً اینه که اول شرایط رو پایدار کنیم، نه اینکه یکهو کلی کود و سم و درمان عجیب بریزیم.

---

جمع‌بندی: فیزیولوژی گیاهی یعنی «زندگی پشت پرده‌ی گیاه»

اگر بخوایم خیلی ساده بگیم:

• گیاه با نور، آب و CO₂ غذا می‌سازه (فتوسنتز)

• آب رو با سیستم آوندی و تعرق می‌کشه بالا

• مواد غذایی رو با آوند آبکشی پخش می‌کنه

• با هورمون‌ها رشد، گل‌دهی و واکنش به استرس رو مدیریت می‌کنه

• هم فتوسنتز داره هم تنفس

• با تغییر نور، دما و آب رفتارهاش عوض می‌شه

و نکته‌ی قشنگش اینه که وقتی این‌ها رو بفهمی، نگهداری از گیاه‌ها هم خیلی راحت‌تر می‌شه. چون دیگه فقط «آب بدم یا ندم؟» نیست؛ می‌فهمی گیاه چه پیامی می‌ده و پشتش چه فرآیندی خوابیده.