نام لاتين
Syrian mesquite
دانستنیهای علمی
رده‌بندی و خانواده
Prosopis farcta با نام فارسی جغجغه یا کهورک، گیاهی از خانواده Fabaceae (لگومینوزه‌ها) است. این گونه در جنس Prosopis قرار دارد که شامل درختچه‌ها و درختان مقاوم به خشکی است. جغجغه به صورت درختچه‌ای خاردار و چندساله رشد می‌کند.
منطقه بومی و پراکنش
Prosopis farcta بومی مناطق خشک و نیمه‌خشک خاورمیانه و بخش‌هایی از آسیای مرکزی است. در ایران در بیشتر نواحی خشک مرکزی، شرقی و جنوب‌غربی دیده می‌شود. این گیاه در حاشیه مزارع، بستر رودخانه‌های خشک، تپه‌های شنی و زمینهای بایر می‌روید.
زیستگاه و بوم‌شناسی
جغجغه نسبت به شوری خاک، خشکی و گرمای شدید بسیار مقاوم است. سیستم ریشه‌ای عمیق و گسترده آن به گیاه امکان دسترسی به آب‌های زیرسطحی را می‌دهد. این ویژگی باعث می‌شود گونه‌ای مهاجم در برخی زیست‌بوم‌ها محسوب شود و در صورت کنترل‌نشدن، به رقابت با گیاهان زراعی بپردازد.
تاریخچه و اهمیت علمی
گونه‌های Prosopis از دیرباز توسط جوامع محلی برای سوخت، چرا و گاه مصارف دارویی سنتی استفاده شده‌اند. مطالعات نوین بر روی Prosopis farcta بر تحمل شوری، تثبیت نیتروژن و نقش آن در احیای اراضی تخریب‌شده متمرکز است. این گیاه نمونه‌ای مهم برای پژوهش در سازگاری با تنش‌های محیطی در مناطق خشک به‌شمار می‌آید.
![جغجغه یا کهورک]()
خصوصیات - معرفی
گیاه جغجغه یا کهورک، گياهى چندساله، بوته ای، به ارتفاع ۳۰ تا ۱۰۰ سانتىمتر است که توسط بذر تکثير مى يابد. ساقهٔ اين گياه پيچيده، خاردار و کرکدار است.
برگ ها مرکّب، شامل ۳ تا ۵ جفت تقسيمات شانه اى که هر بخش داراى ۸ تا ۱۲ جفت برگچه است. برگچه ها کوچک، تخم مرغى شکل يا خطّی، عريض و کشيده که سطح زيرين آن کرکدار است.
گل آذين خوشه مانند، استوانه اى شکل، تا ۷ سانتیمتر طول، محوری، داراى دمگل اصلى و شامل تعداد زيادى گل (حدود ۵۰ گل سفيدرنگ)، کوچک و به اندازهٔ ۲ ميلیمتر که بدون پايه هستند، می باشد.
ميوهٔ آن نيام، به رنگ قهوه اى تيره، قطور، تخم مرغى شکل تا مستطيلی، خميده و داراى سطحى ضخيم و چرمى و شامل حفره اى اسفنجى که بذرها در زمان رسيدگى در داخل اين حفره ها به صورت آزاد وجود دارند.
موسم گلدهى اين گياه ارديبهشت تا خردادماه است.
![Syrian mesquite]()
شرایط محیط رشد
دمای مورد نیاز
نواحی گرم و خشک
خاک مورد نیاز
انواع مختلفی از خاک ها
گياه مذکور خاصّ مناطق گرم و خشک است و مقاومت خوبى به شورى دارد. از علف هاى هرز زمين هاى آيش، باير، مراتع و اراضى مزروعى و محصولات تابستانه بوده و مى توان از آن به منظور جلوگيرى از پيشروى شن هاى روان استفاده کرد.
![Prosopis farcta]()
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
اين گياه نیز همانند ساير گياهان كاربردها فراوانی دارد. و معمولاً مورد استفاده های خاص در بين مردم سيستان می باشد .
عمدتاً این گیاه که با نام جغجغه و نام محلی چقک شناخته می شود. در گذشته علاوه بر اینکه اين گياه منبع تغذیه دام ها محسوب می شد، در بسياري مواقع استفاده های پزشکی نیز داشته است. بطوریکه میوه و ریشه این گیاه را درآب می جوشاندند و جوشانده و عصاره آن به افراد دیابتی خورانده می شد.
میوه های له شده آن در آب به عنوان دارو برای مشکلات ادراری-کلیوی استفاده می گردد.
پودر آن را برای ترمیم زخم ها مورد استفاده قرار می دهند.
برخی تحقیقات حكايت از اين دارد که این گیاه بی نظیر باعث کاهش فشارخون، قندخون، درد قفسه سینه و گلو، سنگ کلیه، ترمیم زخم و زخم های دیابتی، درمان گرفتگی عضلات ناشی از استرس و ... می شود.
اما كاربردهای متداول اين گياه در سيستان بيشتر از ريشه آن است. ريشه اين گياه خاصيت رنگرزی دارد و بيشتر در دباغی و رنگ كردن پوست استفاده می شود. در گذشته كه دامداران منطقه جهت تهيه دوغ از پوست دام ها (مَشك ) استفاده می كردند، جهت رنگ از ريشه اين گياه بهره می بردند .
همچنين دانه های اين گياه نیز پس از سوزندان جهت ضدعفونی مشک ها استفاده می شد .
![معرفی و راهنمای پرورش گیاهان دارویی - جغجغه یا کهورک]()
مقابله به آفات جغجغه یا کهورک
آفات مهم Prosopis farcta و علائم
در رویشگاه‌های خشک، آفات مکنده مانند شته‌ها و شپشک‌ها با مکیدن شیره گیاهی باعث زردی، پیچیدگی برگ و ترشح عسلک می‌شوند که به رشد کپک دوده‌ای می‌انجامد. کنه‌ها در گرما و خشکی تشدید شده و لکه‌های ریز زرد و توری‌شدن برگ ایجاد می‌کنند. لارو برخی پروانه‌ها و سوسک‌های برگ‌خوار نیز با خوردن برگ‌ها، توان فتوسنتز را کاهش می‌دهد. در برخی مناطق، حشره‌های بذرخوار می‌توانند کیفیت بذر را پایین بیاورند.
امراض رایج و نشانه‌ها
مهم‌ترین بیماری‌ها شامل پوسیدگی ریشه و طوقه (در خاک‌های سنگین و آبیاری زیاد) با علائم ضعف عمومی، پژمردگی و سیاه‌شدن طوقه است. لکه‌برگی‌های قارچی با لکه‌های قهوه‌ای/خاکستری و ریزش برگ دیده می‌شوند. سفیدک سطحی به‌صورت پوشش آردی روی برگ‌ها در شرایط تهویه ضعیف ظاهر می‌شود.
روش‌های پیشگیری و مقابله
مدیریت آب و زهکشی کلیدی است؛ از آبیاری سنگین و ماندابی‌شدن جلوگیری کنید. شاخه‌ها و برگ‌های آلوده را هرس و معدوم کرده و تراکم بوته را برای تهویه بهتر کاهش دهید. برای آفات مکنده، شست‌وشوی گیاه، نصب کارت زرد و در صورت نیاز استفاده هدفمند از روغن‌های باغبانی یا صابون حشره‌کش موثر است. در بیماری‌های قارچی، جمع‌آوری بقایا، بهبود گردش هوا و در موارد شدید مصرف محدود قارچ‌کش‌های مجاز طبق برچسب توصیه می‌شود.
![جغجغه یا کهورک]()
نحوه تکثیر جغجغه یا کهورک
تکثیر گیاه جغجغه یا کهورک توسط کشت بذرهای آن صورت می گیرد.
Prosopis farcta (کهورک/جغجغه) عمدتاً در زیستگاه‌های طبیعی به‌وسیله بذر تکثیر می‌شود و در باغ‌کاری خانگی به‌طور مرسوم یک گیاه زینتی رایج نیست؛ بنابراین تمرکز اصلی بر تولیدمثل طبیعی آن است. مهم‌ترین واحد تکثیر در این گونه، بذرِ سخت‌پوستِ داخل نیام است که بقای طولانی‌مدت در خاک و تحمل خشکی را ممکن می‌کند.
گل‌ها معمولاً دوجنسی‌اند و گرده‌افشانی غالباً توسط حشرات انجام می‌شود. پس از تشکیل میوه، نیام‌ها خشک شده و بذرها را در دسترس پراکنش قرار می‌دهند. عبور بذر از دستگاه گوارش دام‌ها و حیات‌وحش (انتشار اندوزووخور) یکی از مؤثرترین راه‌های پراکنش است و با خراش‌دار کردن پوسته بذر، جوانه‌زنی را تسهیل می‌کند.
بذرهای Prosopis farcta دارای خواب فیزیکی ناشی از پوسته بسیار سخت هستند؛ در طبیعت، این خواب با سایش مکانیکی در خاک، تغییرات دمایی فصلی، و عبور از گوارش جانوران شکسته می‌شود. جوانه‌زنی معمولاً پس از رطوبت‌گیری کافی در بارندگی‌های فصلی رخ می‌دهد و ریشه‌چه به‌سرعت رشد می‌کند تا به رطوبت عمقی برسد. استقرار موفق نهال به ایجاد ریشه عمیق در هفته‌های نخست وابسته است و به همین دلیل، دوره‌های کوتاه خشکی می‌تواند به مرگ گیاهچه‌ها منجر شود.
اگرچه تکثیر بذری غالب است، این گونه می‌تواند از جوانه‌های طوقه‌ای یا ریشه‌ای پس از آسیب‌دیدگی یا چرای شدید نیز رشد مجدد داشته باشد. این بازرویی رویشی بیشتر یک سازوکار بقا و تداوم جمعیت است تا روشی رایج برای تکثیر خانگی.
Prosopis farcta (جغجغه/کهورک) معمولاً به‌صورت بوته‌ای خاردار در مناطق خشک دیده می‌شود. خارهای تیز آن می‌تواند باعث زخم‌های عمیق، عفونت ثانویه و حتی باقی‌ماندن خار در پوست شود؛ هنگام جمع‌آوری یا وجین از دستکش ضخیم و کفش مناسب استفاده کنید. در افراد حساس، تماس با شیره گیاه یا گردوغبار اطراف آن ممکن است تحریک پوستی یا تشدید علائم آلرژی تنفسی ایجاد کند.
این گونه در زیستگاه‌های خشک می‌تواند رقابت شدیدی برای آب ایجاد کند. ریشه‌های عمیق و توانایی استقرار در خاک‌های فقیر ممکن است به تضعیف گیاهان زراعی یا مرتعی اطراف در شرایط کم‌آبی کمک کند. همچنین تجمع بوته‌های خاردار می‌تواند رفت‌وآمد دام و انسان را دشوار کرده و به دام‌ها آسیب مکانیکی وارد کند.