لِسيتيس (مونکي‌پات)

دانستنیهای علمی

خانواده و رده‌بندی

گونه Lecythis elliptica از خانواده Lecythidaceae و از تبار آوندداران دولپه‌ای گرمسیری است. این خانواده شامل درختانی است که اغلب میوه‌های سخت و چوبی تولید می‌کنند و از نظر ریخت‌شناسی نزدیک به گیاه معروف «درخت توپ توپ» (Lecythis zabucajo) هستند.

جنس و ویژگی‌های گیاه‌شناسی

این گونه به جنس Lecythis تعلق دارد که با کاسه‌گل ضخیم، میوه‌های درون‌چوبی و دانه‌های روغنی شناخته می‌شود. برگ‌ها ساده، همیشه‌سبز و گل‌ها معمولاً پرشمار و منبع مهم گرده برای حشرات هستند.

منطقه بومی و زیستگاه

Lecythis elliptica بومی جنگل‌های بارانی آمریکای جنوبی است و بیشتر در برزیل و کشورهای مجاور در حاشیه رودخانه‌ها و جنگل‌های کم‌ارتفاع رشد می‌کند. این درخت در خاک‌های عمیق، مرطوب و نسبتاً اسیدی با بارندگی بالا بهترین رشد را دارد.

تاریخچه و اهمیت علمی

این گونه در سده‌های گذشته توسط گیاه‌شناسان اروپایی در جریان اکتشافات فلور آمازون توصیف شد. میوه‌ها و دانه‌های آن برای مطالعه تکامل پراکنش دانه‌ها در خانواده Lecythidaceae و بررسی تنوع شیمیایی ثانویه اهمیت ویژه دارند و گاهی در تحقیقات فارماکوگنوزی نیز بررسی می‌شوند.

خصوصیات - معرفی

ساقه و فرم رویشی Lecythis elliptica

لِسیتیس (مونکی‌پات) درختی همیشه‌سبز و بلند قامت است که در زیستگاه طبیعی خود تا حدود ۲۰–۳۰ متر ارتفاع می‌رسد. ساقه اصلی راست، استوانه‌ای و چوبی است و پوستی ضخیم با رنگ قهوه‌ای تا خاکستری دارد که در سنین بالا ترک‌دار و شیاردار می‌شود. شاخه‌ها گسترده و افقی‌اند و تاجی گنبدی تا چتری شکل می‌دهند. جوانه‌ها و سرشاخه‌های تازه، سبز تا قهوه‌ای مایل به قرمز بوده و با بافتی نرم‌تر و ظریف‌تر از بخش‌های مسن‌تر قابل تشخیص‌اند.

برگ‌ها

برگ‌ها ساده، کامل و متناوب روی شاخه قرار می‌گیرند. شکل برگ‌ها بیضوی تا وارونه‌بیضوی با رأس نوک‌تیز است و طول آن‌ها معمولاً ۸ تا ۱۵ سانتی‌متر است. سطح برگ‌ها براق و چرمی، با رنگ سبز تیره در سطح رو و سبز روشن در سطح زیر است. رگبرگ میانی برجسته است و رگبرگ‌های فرعی به‌صورت منظم از آن منشعب می‌شوند.

گل‌ها و اندام‌های زایشی

گل‌ها خوشه‌ای یا به صورت گل‌آذین‌های متراکم در انتهای شاخه‌ها یا بر روی تنه ظاهر می‌شوند. گل‌ها نسبتا درشت، با گلبرگ‌های سفید تا کرم و گاه متمایل به زرد هستند. پرچم‌ها فراوان و برجسته‌اند و کاسبرگ‌ها سبز و ضخیم‌اند. میوه شبیه ظرفی چوبی و کاسه‌مانند (مونکی‌پات) است که دانه‌های درشت و سخت درون آن جای می‌گیرند.

شرایط نگهداری لِسيتيس (مونکي‌پات)

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 20 تا 32 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک لومي با زهکشي‌خوب؛ از خاک‌هاي خيلي سنگين اجتناب شود

شرایط دمایی و اقلیمی مناسب Lecythis elliptica

این گیاه درختی گرمسیری است و در دمای پایدار بین ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد بهترین رشد را دارد. تحمل سرما و یخبندان را ندارد و دماهای کمتر از ۱۰ درجه می‌تواند به برگ‌ها و ریشه آسیب برساند. برای کشت در مناطق نیمه‌گرمسیری، حفاظت در برابر بادهای سرد و استفاده از میکروکلیمای محافظ ضروری است.

رطوبت هوا و آبیاری

Lecythis elliptica به رطوبت نسبی بالا (بیش از ۶۰٪) نیاز دارد و در هوای خشک دچار ریزش برگ و کندی رشد می‌شود. آبیاری منظم با حفظ رطوبت یکنواخت خاک، بدون غرقاب، ایده‌آل است. در فصل‌های خشک، مه‌پاشی ملایم یا افزایش رطوبت محیطی به بهبود شادابی برگ‌ها کمک می‌کند.

نور و مکان کاشت

این گونه در نور کامل تا نیم‌سایه رشد می‌کند، اما نور فیلترشده و غیرمستقیم در سال‌های نخستین رشد مناسب‌تر است. تابش مستقیم و شدید ظهر در مناطق بسیار گرم می‌تواند موجب سوختگی برگ‌ها شود، بنابراین توصیه می‌شود در حاشیه جنگل یا کنار درختان بلندتر کشت گردد.

خاک و تغذیه

خاک عمیق، سبک تا متوسط، با زهکش خوب و غنی از مواد آلی برای این گیاه ایده‌آل است. pH کمی اسیدی تا خنثی (۵/۵ تا ۷) مناسب می‌باشد. افزودن کمپوست و مالچ آلی، ساختار خاک و حفظ رطوبت را بهبود می‌دهد و جذب عناصر غذایی را افزایش می‌دهد.

مقابله به آفات لِسيتيس (مونکي‌پات)

آفات رایج Lecythis elliptica و نشانه‌ها

در کشت و نگهداری Lecythis elliptica، آفات مکنده مانند شته‌ها، شپشک‌های آردآلود و سپردار می‌توانند با تجمع روی برگ و دمبرگ، باعث زردی، پیچیدگی برگ و ترشح عسلک شوند؛ عسلک زمینه رشد کپک دوده‌ای و کاهش فتوسنتز را فراهم می‌کند. کنه‌های تارعنکبوتی نیز در هوای گرم و خشک با ایجاد لکه‌های ریز رنگ‌پریده و تار، ضعف عمومی گیاه را تشدید می‌کنند. در برخی مناطق، لاروهای برگ‌خوار با سوراخ‌کردن پهنک برگ موجب کاهش سطح فتوسنتزی می‌شوند.

روش‌های کنترل آفات

پایش هفتگی پشت برگ‌ها، قرنطینه گیاهان تازه‌وارد، شست‌وشوی تاج‌پوشش با آب و حذف شاخه‌های شدیداً آلوده توصیه می‌شود. برای شپشک‌ها، پاک‌کردن موضعی با پنبه آغشته به الکل 70٪ و سپس استفاده از روغن‌های باغبانی یا صابون‌های حشره‌کش در چند نوبت مؤثر است؛ پاشش باید روی سطح زیرین برگ‌ها کامل باشد. برای کنه‌ها، افزایش رطوبت نسبی، آبیاری منظم و در صورت نیاز استفاده از کنه‌کش‌های ثبت‌شده به‌صورت تناوبی انجام شود.

امراض مهم و پیشگیری/درمان

پوسیدگی ریشه و طوقه (اغلب ناشی از قارچ‌های خاکزاد) با پژمردگی، سیاه‌شدن طوقه و بوی نامطبوع خاک همراه است؛ اصلی‌ترین عامل، زهکشی ضعیف و آبیاری بیش از حد است. لکه‌برگی قارچی در رطوبت بالا با لکه‌های قهوه‌ای/سیاه گسترش می‌یابد. پیشگیری شامل خاک سبک و زهکش‌دار، آبیاری پس از خشک‌شدن لایه سطحی، تهویه مناسب و حذف برگ‌های آلوده است. در موارد شدید، قارچ‌کش‌های مسی یا سیستمیکِ مجاز با رعایت دستور برچسب مصرف شوند.

لِسی تیس لسیتیس پایسونیس

لسیتیس پایسونیس درخت گلوله توپ لِسی تیس درخت آجیل برزیل