این گیاه با نام علمی Ceiba pentandra و نام مرسوم (Kapok Tree) که به فارسي درخت کاپوک ناميده ميشود، گياهي از خانواده Malvaceae بومي بومی مناطق گرمسیری آمریکای مرکزی و جنوبی و همچنین بخشهایی از غرب آفریقا مي باشد. نياز هاي اين گياه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: کمی مرطوب دماي محيط: 15 تا 25 خاک: خاکهای عمیق، لومی تا شنی با زهکشی خوب؛ تحمل خاکهای نسبتاً فقیر؛ pH کمی اسیدی تا خنثی (حدود 5.5 تا 7.5)
دانستنیهای علمی
ردهبندی و نام علمی
Ceiba pentandra که در فارسی به «درخت کاپوک» شناخته میشود، متعلق به تیره Malvaceae و زیرتیره Bombacoideae است. جنس Ceiba شامل چندین گونه درختی بلندقد است که بیشتر در مناطق گرمسیری آمریکا و آفریقا پراکنش دارند. نام پیشین این گونه در برخی متون Bombax pentandrum ذکر شده است، اما نام پذیرفتهشده کنونی Ceiba pentandra است.
منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی
خاستگاه اصلی Ceiba pentandra را آمریکای گرمسیری، بهویژه حوضه آمازون و آمریکای مرکزی، میدانند. با این حال، این گونه در گذشتههای دور به غرب آفریقا معرفی و در آنجا طبیعیشده است. امروزه درخت کاپوک در بسیاری از نواحی استوایی جهان، از آمریکای لاتین تا آفریقا و جنوبشرقی آسیا، بهصورت طبیعی یا کشتشده دیده میشود.
زیستگاه و ویژگیهای بومشناختی
درخت کاپوک در جنگلهای بارانی کمارتفاع، جنگلهای نیمهبرگریز و حاشیه رودخانهها رشد میکند. این گونه به خاکهای عمیق و نسبتاً خوبزهکشیشده نیاز دارد و نسبت به دورههای کوتاه خشکی مقاوم است. Ceiba pentandra اغلب بهعنوان یکی از درختان شاخص لایه تاجپوش (canopy) در جنگلهای گرمسیری شناخته میشود و میتواند ارتفاعی بیش از ۵۰ متر داشته باشد.
تاریخچه استفاده و اهمیت علمی
الیاف پنبهمانند اطراف دانههای این درخت، که «کاپوک» نام دارند، از دیرباز در بالشت، تشک و عایقکاری به کار رفتهاند. در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، این الیاف بهدلیل سبکی و خاصیت شناوری، در جلیقههای نجات نیز استفاده میشدند. درخت کاپوک برای جوامع بومی نهتنها منبع الیاف و روغن دانه، بلکه عنصری مهم در فرهنگ، اسطورهها و آیینهای محلی به شمار میآید.
خصوصیات - معرفی
ساقه و تنه
درخت Ceiba pentandra در شرایط طبیعی به ارتفاعی بیش از ۳۰ متر میرسد و تنهای قطور با قطر بیش از ۱ متر دارد. تنه در درختان جوان اغلب دارای برجستگیها و خارهای مخروطی و سخت است که با افزایش سن صافتر و خاکستریرنگ میشود. پوست تنه خاکستری تا قهوهای روشن بوده و شیارهای سطحی کمعمق دارد. شاخهها در بالای تنه گسترده شده و تاجی چتری و باز تشکیل میدهند.
برگها
برگهای کاپوک شانهای (کفیشکل) و مرکب هستند؛ یعنی از چند برگچه باریک تشکیل شدهاند که همگی از انتهای یک دمبرگ منشعب میشوند. هر برگ معمولاً شامل ۵ تا ۹ برگچه باریک، سرنیزهای و نوکتیز است. طول هر برگچه بین ۸ تا ۱۵ سانتیمتر و رنگ برگها سبز براق در سطح رو و کمی کمرنگتر در سطح زیر است. حاشیه برگچهها صاف و رگبرگ میانی برجسته است.
گلها
گلها درشت، منفرد یا به صورت چندتایی روی شاخهها ظاهر میشوند. رنگ گلها اغلب سفید متمایل به کرم تا زرد کمرنگ است و دارای پنج گلبرگ ضخیم و کمی گوشتدار میباشند. قطر هر گل میتواند تا حدود ۷–۱۰ سانتیمتر برسد. پرچمها متعدد و برجستهاند و در مرکز گل تجمع دارند. گلها معمولا پیش از ظهور کامل برگهای جدید یا همزمان با آن باز میشوند.
میوه و دانه
میوه به شکل کپسول بیضوی تا استوانهای، به طول تقریبی ۱۰ تا ۲۰ سانتیمتر است. در ابتدا سبزرنگ و پس از رسیدن قهوهای میشود. داخل میوه با تودهای از الیاف سفید، نرم و پنبهمانند (کاپوک) پر شده است که دانههای سیاه تا قهوهای تیره، بیضوی و کوچک در میان آن قرار گرفتهاند. این الیاف سبک، توخالی و آبگریز هستند و به پراکنش دانهها توسط باد کمک میکنند.
شرایط نگهداری درخت کاپوک
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
15 تا 25 درجه سانتیگراد
خاک مورد نياز
خاکهای عمیق، لومی تا شنی با زهکشی خوب؛ تحمل خاکهای نسبتاً فقیر؛ pH کمی اسیدی تا خنثی (حدود 5.5 تا 7.5)
|
شرایط دمایی و اقلیمی مناسب برای رشد Ceiba pentandra
درخت کاپوک گیاهی کاملاً گرمسیری است و به دمای پایدار بین ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتیگراد نیاز دارد. کاهش طولانیمدت دما زیر ۱۵ درجه، رشد را کند و در نزدیک ۵ درجه میتواند آسیب جدی ایجاد کند. این گونه نسبت به یخبندان بسیار حساس است و برای کاشت در فضای باز، مناطق عاری از سرما و یخزدگی سالانه مناسبتر هستند. کاپوک نیازمند فصل رشد طولانی با روزهای گرم و شبهای نسبتاً ملایم است.
رطوبت هوا و بارندگی
کاپوک در نواحی با رطوبت هوای متوسط تا بالا بهتر رشد میکند، اما تحمل خوبی نسبت به دورههای خشک کوتاه دارد. در زیستگاه طبیعی، سالانه ۱۲۰۰ تا ۲۵۰۰ میلیمتر بارندگی ثبت میشود، ولی گیاه در صورت دسترسی به آب آبیاری منظم، در مناطق خشکتر نیز قابل پرورش است. رطوبت نسبی حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد برای رشد بهینه پیشنهاد میشود، بهویژه در سالهای اولیه و هنگام استقرار نهال.
نیاز نوری و شدت تابش
Ceiba pentandra یک گونه آفتابدوست است و برای رشد تنومند به نور کامل و بدون سایه قابلتوجه نیاز دارد. کاشت در محلهایی با حداقل ۶ تا ۸ ساعت نور مستقیم خورشید در روز توصیه میشود. سایه شدید باعث دراز شدن بیش از حد شاخهها، کاهش گلدهی و کاهش تولید الیاف کاپوک میشود. در مناطق بسیار گرم، جریان هوای مناسب برای جلوگیری از تنش ناشی از گرمای شدید ضروری است.
خاک، زهکشی و pH
کاپوک در خاکهای عمیق، حاصلخیز و با زهکشی خوب بهترین عملکرد را دارد. خاکهای لومی شنی تا لومی رسی با تهویه مناسب ایدهآل هستند. این درخت نسبت به فقیر بودن خاک تا حدی مقاوم است، اما به شوری بالا و ماندآب حساس است. pH مناسب بین ۶ تا ۷٫۵ است؛ در خاکهای خیلی اسیدی یا قلیایی، جذب عناصر غذایی دچار اختلال میشود. افزودن مواد آلی به خاک، رشد ریشه و مقاومت درخت را افزایش میدهد.
منابع :
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
گياهان ديگر از همين خانواده :