ماش

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی

Vicia sativa با نام رایج «ماشک معمولی» یک گونه علفی یک‌ساله از تیره Fabaceae (بوبیانیان) و زیرتیره Faboideae است. این گیاه در جنس Vicia قرار می‌گیرد؛ جنسی بزرگ با گونه‌های فراوان علوفه‌ای و خودرو که از نظر بوم‌شناسی و تکاملی نقش مهمی در اکوسیستم‌های معتدل دارند.

خاستگاه و پراکنش جغرافیایی

خاستگاه اصلی Vicia sativa به‌طور کلی ناحیه مدیترانه و جنوب‌غرب آسیا گزارش می‌شود و در ادامه در بخش‌هایی از اروپا و غرب آسیا گسترش یافته است. امروزه به دلیل کشت علوفه‌ای و نیز طبیعی‌شدن، در بسیاری از مناطق معتدل جهان دیده می‌شود و در برخی کشورها به‌عنوان گونه‌ای معرفی‌شده و گاه مهاجم ثبت شده است.

زیستگاه و بوم‌شناسی

این گونه معمولاً در کشتزارها، حاشیه مزارع، مراتع نیمه‌طبیعی، زمین‌های بایر و کنار راه‌ها حضور دارد و با اقلیم‌های معتدل تا نیمه‌خشک سازگار است. مانند بسیاری از بقولات، ریشه‌های آن با باکتری‌های همزیست تثبیت‌کننده نیتروژن (Rhizobium) گرهک تشکیل می‌دهند؛ این ویژگی به بهبود حاصلخیزی خاک و چرخه نیتروژن در زیست‌بوم کمک می‌کند.

تاریخچه و اهمیت علمی-کشاورزی

Vicia sativa از دیرباز در سامانه‌های کشاورزی سنتی به‌عنوان علوفه، کود سبز و گیاه پوششی به‌کار رفته است. در مطالعات جدید نیز به دلیل کارکردهای اکوسیستمی (تثبیت نیتروژن، پوشش‌دهی خاک و پشتیبانی از گرده‌افشان‌ها) و تنوع ژنتیکی بالا، به‌عنوان مدلی برای پژوهش‌های اکولوژی کشاورزی و اصلاح نباتات مورد توجه قرار دارد.

خصوصیات - معرفی

نور مورد نياز متوسط آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 15-18 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز انواع خاکهای حاصلخیز

ماش نیز مانند سایر گیاهان خانواده بقولات می تواند نیتروژن خاک را تثبیت کند. گاهی اوقات از این گیاه به عنوان کود سبز استفاده می شود. از ماش برای علوفه حیوانات نیز استفاده می شود. ماش حداقل چهار زیرگونه دارد که عبارتند از: cordata ، nigra ، sativa و segetalis .

ماش گیاهی سریع الرشد و با ساقه ای توخالی، با مقطع مربعی، بدون کرک تا کمی کرکی که ارتفاع آن حداکثر به دو متر می رسد. برگها گوشواره‌دار، متناوب و مرکب هستند که هر یک از 3 تا 8 جفت برگچه متقابل، کشیده و نیزه یا گوه مانند تشکیل شده است. هر برگ به یک پیچک منشعب ختم می شود. گلها در محور برگها و به صورت تکی یا جفت تشکیل می شوند. گلها صورتی- بنفش و به ندرت سفید یا زرد هستند. میوه آن از نوع لگوم بوده که در اوایل رشد کرکی هستند و وقتی بزرگ می شوند ظاهری صاف پیدا می کنند. هر غلاف دارای 4 تا 12 دانه است.  

شرایط محیط رشد

ماش بومی مناطق نیمه خشک مدیترانه و یک محصول فصل سرد است. البته ارقام بهاره ماش به سرمازدگی حساسند ولی سایر ارقام مقاوم به سرما بوده و می توانند در پاییز کشت شوند. این گیاه در انواع مختلفی از خاکها رشد می کند ولی تحمل خاکهای اسیدی و زهکش ضعیف را ندارد. ماش به کود فسفره پاسخ خوبی می دهد. ماش در اوایل رشد تحمل خشکی را ندارد ولی بعد از استقرار در زمین به آبیاری کمتری نیاز دارد. 

ماش برای رشد مناسب به نور کافی نیاز دارد ولی در محیطهای نیمه سایه تا سایه هم رشد خوبی دارد. 

وقتی کشت آن به منظور علوفه باشد، در تراکم بالا کاشته می شود درحالیکه، کشت آن برای استفاده انسان در تراکمهای کمتری انجام می شود. 

مقابله به آفات ماش

تا زمانیکه گیاهان به خوبی در زمین مستقر نشده اند باید مراقب پرندگان بود زیرا بذر این گیاه را می خورند. از آفات مهم این گیاه قارچ عامل کپک پودری( Erysiphe pisi ) ، شته ها، کرمها، عنکبوتهای جنس Tetranychus هستند. 

نحوه تکثیر ماش

تکثیر آن از طریق کشت بذر در فصل رشد است. بعد از کشت باید زمین را با غلطک ملایمی صاف می کنند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

ماش دارای مقادیر بالایی پروتئین و مواد معدنی است. 

آرد به دست آمده از ماش را می توان با سایر غلات ترکیب کرده و در پخت نانها و کیکها استفاده کرد.

در یک مطالعه نشان داده شد که عصاره الکلی بدست آمده از ماش خاصیت آنتی باکتریایی دارد. 

عوارض جانبی - هشدار

در ماش ماده ای به نام    γ-glutamyl-β-cyanoalanine وجود دارد که از تبدیل آمینو اسید سولفوری متیونین به سیستئین جلوگیری می کند. گونه Vicia دارای ترکیبات اکسیدانتی مانند convicine ، isouramil ، divicine و vicine است که می تواند دباعث کاهش glutathione و در نتیجه بیماری favism شود.

http://en.wikipedia.org/wiki/Vicia

در آمریکا مصرف ماش توسط مرغ و خروسها باعث مسمومیت و مرگ آنها شد. در هند، مصرف این گیاه سبب بیماری عصبی neurolathyrism شد.

به طور کلی، امروزه مصرف بیش از حد ماش مجاز نیست و عوارض جانبی زیادی به همراه دارد. 

ساير تصاوير :  

گياهان ديگر از همين جنس :

آشنایی با جنس ماشک و همه گونه های آن

گياهان ديگر از همين خانواده :

آشنایی با تیره بقولات - لگوم داران و جنس های آن