نام علمي
Asplenium scolopendrium
نام لاتين
hart's-tongue fern
دانستنیهای علمی
رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی
Asplenium scolopendrium یک سرخس از خانوادهٔ Aspleniaceae و جنس Asplenium است. نام علمی پذیرفته‌شدهٔ امروزی آن Asplenium scolopendrium L. بوده و در برخی منابع با نام مترادف Phyllitis scolopendrium نیز دیده می‌شود.
منطقهٔ بومی و زیستگاه
این گونه بومی اروپا و بخش‌هایی از غرب آسیا است و در نواحی معتدل تا نیمه‌مرطوب گسترش دارد. زیستگاه شاخص آن صخره‌ها و دیواره‌های آهکی، شکاف سنگ‌ها، جنگل‌های سایه‌دار و دره‌های مرطوب است؛ جایی که رطوبت پایدار و نور غیرمستقیم فراهم باشد. وابستگی آن به بسترهای قلیایی/آهکی یکی از ویژگی‌های اکولوژیک مهم این سرخس به شمار می‌آید.
تاریخچهٔ توصیف و نام‌گذاری
این گیاه در سنت دیرینهٔ گیاه‌شناسی اروپا شناخته شده بود، اما توصیف علمی آن در چارچوب نام‌گذاری دودویی توسط کارل لینه (Linnaeus) تثبیت شد. اپی‌تت گونه‌ای scolopendrium به شباهت ظاهری برگ‌های نواری و موج‌دار آن با فرم‌های «هزارپا/سولُپِندرا» اشاره دارد و ریشه در واژه‌های یونانی-لاتین دارد.
نام‌های رایج محلی و جهانی
در انگلیسی نام‌های Hart’s-tongue fern و Hart’s tongue (به معنای «زبان گوزن») رایج است. در برخی منابع اروپایی نیز با نام‌های مبتنی بر «Phyllitis» و «Scolopendrium» شناخته می‌شود. در فارسی، در کنار نام علمی، عنوان زنگی‌دارو برای آن ذکر شده است.
![زنگی دارو]()
خصوصیات - معرفی
"زَنگی دارو" گیاهی است از دسته سرخس گیان، از ردهٔ بسپایک ها، راستهٔ بسپایک ها، از تیره سپرزدارویان. که در جنگل های شمال ایران هم می روید و مصارف زینتی دارد.
زنگی دارو بیشتر در سنگلاخ ها می روید و برگ آن شبیه به برگ بسپایک و سوی زیرین برگ آن سرخ رنگ است. در پزشکی سنتی ایران سرشت این گیاه را گرم و خشک دانسته اند و آن را زایل‌کننده سپرز توصیف کرده اند.
زنگی دارو گیاهی پایا و دارای ساقه زیرزمینی کوتاه و نامنظم و برگ هایی به درازای ۲۰ تا ۴۰ سانتیمتر و به پهنای ۴ تا ۵ سانتیمتر با دمبرگ کوتاه و پوشیده از کرک است. این گیاه در کناره چشمه ها و دیواره چاه ها و اماکن سایه دار می روید و قسمت مورد استفاده، برگ های آن است که بویی به نسبت مطبوع و طعمی ملایم دارد. ساقه زیرین آن ضخیم است و در درمان به عنوان قابض و ادرارآور بکار می رود.
ساقه زیرزمینی این سرخس پوشیده از بازمانده های پوسیده برگ های قبلی است. حلقه مکانیکی هاگدان در این سرخس ناقص است.
زنگی دارو گیاهی معمولی در اروپا است ولی در آمریکای شمالی کمی دیده می شود. گونهٔ آمریکای شمالی آن چهارلاد است در حالی که گونه اروپایی آن دولاد می باشد. گونه ای از آن با نام علمی A. scolopendrium var. lindenii در جنوب مکزیک و هیسپانیولا می روید.
![hart's-tongue]()
شرایط محیط رشد
دمای مورد نیاز
نواحی معتدل
خاک مورد نیاز
خاک های غنی از هوموس و مرطوب
این گیاه به خوبی در خاک های غنی از هوموس، مرطوب یا به خوبی آبیاری شده رشد می کند. نور مستقیم آفتاب در اواسط روز می تواند سبب تخریب و از بین رفتن گیاه شود. به قارچ ها حساس است. نسبت به نواحی سایه دار و خشک متحمل است اما آبیاری منظم در اوایل فصل و نیز مالچ پاشی برای آن مفید است.
![Asplenium scolopendrium]()
مقابله به آفات زنگی دارو
آفات رایج در Asplenium scolopendrium (زنگی دارو)
مهم‌ترین آفات این سرخس شامل شته‌ها، شپشک آردآلود و کنه تارتن است که با مکیدن شیره گیاهی باعث زردی، پیچیدگی برگ‌ها و کاهش رشد می‌شوند. برای کنترل، ابتدا گیاه را قرنطینه کنید و سطح زیرین برگ‌ها را با پنبه آغشته به الکل 70٪ پاک کنید. سپس شست‌وشوی ملایم با آب ولرم و استفاده از صابون حشره‌کش یا روغن نیم (با تکرار 7–10 روزه) مؤثر است. افزایش رطوبت محیط و جلوگیری از خشکی هوا به کاهش کنه کمک می‌کند.
بیماری‌های قارچی و باکتریایی
در شرایط رطوبت بالا همراه با تهویه ضعیف، لکه‌برگی قارچی و پوسیدگی طوقه و ریشه (اغلب ناشی از بستر همیشه خیس) دیده می‌شود؛ علائم شامل لکه‌های قهوه‌ای/سیاه و نرم‌شدن پایه گیاه است. آبیاری را تنظیم کنید، بستر با زهکشی بالا فراهم کرده و برگ‌های آلوده را حذف نمایید. در موارد شدید، استفاده از قارچ‌کش‌های مناسب گیاهان زینتی (مانند ترکیبات مسی یا قارچ‌کش‌های سیستمیک مجاز) طبق برچسب توصیه می‌شود.
پیشگیری و مدیریت تلفیقی
کلید سلامت زنگی دارو، تعادل رطوبت و تهویه است. از آبیاری روی برگ‌ها در ساعات سرد پرهیز کنید، گیاه را در نور غیرمستقیم و جریان هوای ملایم نگه دارید، و هر 1–2 هفته پشت برگ‌ها را برای آفات بررسی کنید تا کنترل در مراحل اولیه انجام شود.
![زنگی دارو]()
نحوه تکثیر زنگی دارو
تکثیر این گیاه به وسیله کشت اسپورهای آن در اواسط تابستان یا بوسیله تقسیم بوته در بهار صورت میگیرد.