نام علمي
Amygdalus lycioides
دانستنیهای علمی
ردهبندی و جایگاه تبارشناختی
Amygdalus lycioides که در فارسی با نام «تنگرس» شناخته میشود، از دیدگاه سامانههای ردهبندی نوین در خانواده Rosaceae (گلسرخیان) قرار میگیرد. این گونه به تبار بادامها نزدیک است و در بسیاری از منابع در پیوند با سرده Prunus (بهویژه گروه بادامها) نیز بررسی میشود؛ زیرا مرزبندیهای سردهای در این گروه با دادههای ریختشناسی و مولکولی در طول زمان بازنگری شدهاند.
منطقه بومی و پراکنش
این گونه بومی جنوبغرب و مرکز آسیا است و در ایران بخشی از فلور مناطق خشک و نیمهخشک بهشمار میآید. پراکنش آن عمدتاً با کمربندهای رویشی ایران-تورانی همخوانی دارد و در رویشگاههایی دیده میشود که فصل خشکی طولانی و نوسان دمایی قابل توجه دارند.
زیستگاه و سازگاریهای بومشناختی
تنگرس معمولاً در دامنههای سنگلاخی، تپهماهوریها و خاکهای کمعمق و فقیر استقرار مییابد. ساختار بوتهای و برگهای کوچک یا باریک در بسیاری از جمعیتها با کاهش تعرق و تحمل تنش خشکی مرتبط دانسته میشود. حضور آن در اجتماعات استپی-بوتهای میتواند شاخصی از شرایط کمآب و خاکهای سبک تا سنگریزهای باشد.
تاریخچه مطالعه و اهمیت علمی
گونههای نزدیک به بادام، از جمله A. lycioides، در مطالعات فلوریستیک و تبارشناسی بهعنوان گروهی چالشبرانگیز مطرح بودهاند؛ زیرا شباهتهای ریختی و تنوع درونگونهای میتواند تشخیص مرزهای گونهای را دشوار کند. بررسیهای جدیدتر با تکیه بر دادههای مولکولی و مقایسه صفات زایشی، به روشنتر شدن روابط آن با بادامهای وحشی و سایر اعضای گلسرخیان کمک کرده است.
![تنگرس]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی خشک
دماي مورد نياز
نواحی گرم و نیمه گرم
خاک مورد نياز
خاک های لومی و لومی - رسی
|
تنگرس درختچه ای پر شاخه و خالدار، شاخه چه های جوان بدون كرك كه در ابتدای رويش قهوه ای و بتدريج خاكستری متمايل به سفيد می شوند. ساقه های فرعی منتهی به خار استخوانی و محكم می باشند.
برگ ها به طول دو تا سه سانتيمتر و عرض دو تا پنج ميليمتر، خطی با سرنيزه ای باريك توام با راس نوك تيز است. برگ ها بدون دمبرگ، چرمی با دندانه های كنگره ای تنگ می باشند.
گل ها قبل از تشكيل برگ ها معمولاً در اواخر فصل زمستان روی ساقه های اصلی و فرعی تشكيل می گردند. گل ها بدون دمگل تا طول پنج ميليمتر، استوانه ای و دارای جام بنفش متمايل به صورتی تا قرمز كمرنگ می باشد.
ميوه شفت مخملی به طول 15 ميليمتر و عرض 10 تا 12 ميليمتر است. تنگرس متعلق به خانواده گل سرخیان (Rosaceae) می باشد.
این درخت در ایران در استان های گیلان (اطراف رودبار)، آذربایجان شرقی (تبریز)، کرمانشاه (شمال شرق کرمانشاه، بین کرمانشاه و سنندج، طاق بستان)، همدان (خرقان)، لرستان (دورود، بین دورود و خرم آباد)، یزد (دره دام گاهان مهریز)، کرمان (کوه های جبال بارز)، فارس (شمال آباده)، تهران (شهرستانک، آبعلی، علی آباد کرج، کوه دشته، نزدیک قزوین، کوه کلاک، کوه قم) و سمنان (بین سرخه و بشم) می روید.
![tangres almond]()
شرایط محیط رشد
اين درختچه خاردار اغلب در اراضی آبرفتي دامنه مخروط افكنه ها و نواحی صخره ای و سنگلاخی دامنه كوه ها و گستره پای كوه ها رويش می یابد. گل های صورتی و انبوه آن در اواخر فصل زمستان و اوايل فروردين ماه شكوفا شده و برگ های آن در اوايل بهار ظاهر می شوند.
ميوه های نسبتاً درشت اين درختچه در همين زمان رسيده و قابل جمع آوری است. نحوه زادآوری طبيعی اين درختچه از طريق بذر و كاشت نهال امكان پذير است.
اين درختچه يكی از عناصر گياهی مقاوم به خشكی و كم آبی محسوب می شود. جهت ايجاد مراتع مشجر و به ويژه در دامنه كوه ها و اراضی سنگلاخی قابل توصيه است. رويشگاه های تنگرس در خطوط همباران 100 تا 300 ميليمتر گسترش دارند.
خاك رويشگاه های تنگرس اغلب لومی و لومی - رسی توام با ذرات سنگريزه و قلوه سنگی است. اين درختچه اغلب در بستر رودخانه های فصلی و دره های كوهستانی توزيع شده است. از آن می توان به منظور توسعه مراتع مشجر بويژه در خاك های آبرفتی و يا دامنه مخروط افكنه ها، استفاده نمود.
سازگاری بسيار بالای اين درختچه نسبت به استرس های محيطی و به ويژه خشكی و نقصان نزولات جوی ساليانه باعث می شود كه از اين درختچه جهت ايجاد مراتع مشجر استفاده شود.
![Amygdalus lycioides]()
مقابله به آفات تنگرس
آفات مهم تنگرس (Amygdalus lycioides)
در تنگرس، شتهها با مکیدن شیره گیاهی باعث پیچیدگی برگ و ترشح عسلک میشوند؛ کنترل با حذف سرشاخههای آلوده، حفظ دشمنان طبیعی و در صورت نیاز صابون حشرهکش یا روغن ولک توصیه میشود. سوسکهای چوبخوار و لاروهای ساقهخوار میتوانند موجب ضعف عمومی و خشکیدگی شاخه شوند؛ هرس شاخههای خشک، ضدعفونی ابزار، و پوشاندن زخمها با چسب باغبانی به کاهش آلودگی کمک میکند. کنههای گیاهی نیز در شرایط گرم و خشک سبب لکهگذاری و رنگپریدگی برگ میشوند؛ کاهش تنش خشکی، گردگیری برگها و مصرف کنهکشهای کمخطر در صورت طغیان موثر است.
بیماریهای قارچی و باکتریایی
پوسیدگی ریشه و طوقه (معمولاً ناشی از قارچهای خاکزاد) با زردی، توقف رشد و مرگ تدریجی همراه است؛ بهبود زهکشی، آبیاری مدیریتشده و پرهیز از کاشت در خاکهای سنگین مهمترین راهکارها هستند. لکهبرگیهای قارچی و سفیدک میتوانند سطح فتوسنتز را کاهش دهند؛ جمعآوری برگهای آلوده، افزایش جریان هوا با هرس، و محلولپاشی قارچکشهای مجاز مانند ترکیبات مسی در زمان مناسب پیشنهاد میشود. شانکر و خشکیدگی سرشاخهها نیز از طریق زخمها وارد میشوند؛ هرس در هوای خشک، حذف و امحای شاخههای آلوده و ضدعفونی قیچی هرس کلیدی است.
مدیریت تلفیقی (IPM)
پایش دورهای، تغذیه متعادل، و کاهش تنش خشکی مقاومت تنگرس را افزایش میدهد. استفاده از سموم باید هدفمند، با رعایت برچسب و زمانبندی، و ترجیحاً پس از تشخیص دقیق عامل خسارت انجام شود.
![تنگرس]()
نحوه تکثیر تنگرس
الگوی تولیدمثل طبیعی
تنگرس (Amygdalus lycioides) در رویشگاههای طبیعی عمدتاً از راه تولیدمثل جنسی گسترش مییابد. گلهای سفید تا صورتی آن در فصل گلدهی توسط حشرات گردهافشان (بهویژه زنبورها) گردهافشانی میشوند و پس از لقاح، میوه شفت (مانند بادام) تشکیل میگردد.
بذرها پس از رسیدن میوه، با ریزش طبیعی یا جابهجایی توسط جانوران و جریانهای سطحی آب پراکنده میشوند. سختی پوسته و نیاز به گذر از دوره سرما موجب میشود جوانهزنی اغلب پس از طی زمستان و فراهم شدن رطوبت کافی در بهار رخ دهد.
چرخه بذر و جوانهزنی
بذر تنگرس معمولاً دارای خواب فیزیولوژیک است و برای شکستن خواب، به سرمادهی طبیعی (زمستانگذرانی) وابسته است. در طبیعت، این فرایند با قرار گرفتن بذر در خاک سرد و مرطوب تکمیل میشود و سپس با افزایش دما و رطوبت بهاره، جوانهزنی آغاز میگردد.
استقرار نهالها بیشتر در ریززیستگاههای محافظتشده (پشت سنگها، شکافها و خاکهای نیمهعمیق) موفق است؛ زیرا این نقاط رطوبت را بهتر نگه میدارند و تنش خشکی و چرای جانوران را کاهش میدهند.
تکثیر رویشی در طبیعت
در کنار زادآوری بذری، برخی جمعیتها میتوانند از طریق پاجوش یا بازرویی از طوقه پس از آسیب نیز پایدار بمانند؛ این راهبرد بیشتر نقش بقا و ترمیم پس از تنش (خشکی، سرما یا چرا) را دارد و معمولاً جایگزین اصلی تولیدمثل جنسی در گسترش جمعیتها نیست.
![tangres almond]()
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
کاربردهای دارویی تنگرس (Amygdalus lycioides)
در طب سنتی ایران، تنگرس بهعنوان منبعی ارزشمند از ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی شناخته میشود. برگ و سرشاخههای جوان بهصورت جوشانده برای کاهش التهاب، تسکین درد مفاصل و بهبود سرماخوردگی خفیف مصرف میشوند. همچنین دمکرده این اندامها بهعنوان مقوی عمومی و آنتیاکسیدان ملایم به کار میرود.
میوه و دانهها در برخی نواحی بهصورت محدود برای تسکین دردهای عصبی و بهبود گردش خون استفاده میشوند، هرچند مصرف خوراکی آنها به دلیل احتمال وجود ترکیبات سیانوژنیک باید با احتیاط و زیر نظر متخصص انجام شود. روغن دانه در برخی منابع بهعنوان نرمکننده پوست و درمان ترکهای پوستی ذکر شده است.
کاربردهای صنعتی و زیستمحیطی تنگرس
چوب متراکم و سخت تنگرس در صنایع دستی روستایی برای ساخت ابزارهای کوچک، دستهابزار و قطعات تزئینی به کار میرود. ریشههای عمیق و سیستم ریشهای گسترده، این گونه را برای تثبیت خاک، کنترل فرسایش شیبها و احیای مراتع نیمهخشک ارزشمند کرده است. از بوتههای متراکم آن نیز بهعنوان پرچین زنده و بادشکن طبیعی در کشت و صنعتهای مناطق خشک استفاده میشود.
![تنگرس - معرفی درختان میوه]()
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
آشنایی با جنس بادام و همه گونه های آن گياهان ديگر از همين خانواده :
آشنایی با تیره گل سرخیان و جنس های آن