کیوی با نام علمی Actinidia deliciosa یک گیاه بالارونده و خزاندار از خانواده Actinidiaceae است که بهخاطر میوههای معطر و سرشار از ویتامین C کشت میشود. این گیاه برای رشد و باردهی به نور زیاد و مکانی آفتابگیر تا نیمهآفتاب نیاز دارد و در خاک لومیِ سبک، غنی و دارای زهکشی مناسب بهترین عملکرد را نشان میدهد. آبیاری باید منظم باشد تا رطوبت خاک یکنواخت بماند، اما غرقابی شدن ریشهها باعث ضعف و بیماری میشود. کیوی در فصل رشد به تغذیه آلی و کوددهی متعادل نیاز دارد و هرس سالانه برای کنترل رشد، افزایش نورگیری و بهبود باردهی اهمیت زیادی دارد. در بیشتر ارقام، وجود بوته نر و ماده برای تشکیل میوه ضروری است.
دانستنیهای علمی
نام علمي
Actinidia deliciosa
ردهبندی و جایگاه سامانهای
Actinidia deliciosa با نام رایج «کیوی» یک گونهٔ چوبیِ رونده از جنس Actinidia و خانوادهٔ Actinidiaceae است. این جنس شامل دهها گونهٔ آسیایی است که از نظر ریختشناسی با برگهای پهن، گلهای نسبتاً درشت و میوههای ستهای شناخته میشوند. کیویِ خوراکیِ رایج در باغبانی مدرن عمدتاً از تلاقیها و انتخابهای درونگونهای این گروه پدید آمده است.
منطقهٔ بومی و زیستگاه طبیعی
خاستگاه این گونه به نواحی معتدل و نیمهمرطوب شرق آسیا نسبت داده میشود و پیوند تاریخی آن با رویشگاههای جنگلی چین بهخوبی مستند است. زیستگاه طبیعی کیوی عمدتاً حاشیهٔ جنگلها، درههای مرطوب و دامنههای دارای خاک عمیق و زهکشیدار است؛ جایی که رطوبت هوا و دسترسی پیوسته به آب در فصل رشد فراهم باشد.
ویژگیهای بومشناختی و سازگاریها
کیوی یک گیاه رونده و نیازمند تکیهگاه است و در طبیعت از درختان یا سازههای طبیعی برای صعود استفاده میکند. چرخهٔ فصلی آن با زمستانگذرانی در حالت رکود و آغاز رشد در بهار هماهنگ است. بهطور کلی، عملکرد مطلوب آن با اقلیمهای دارای تابستانهای ملایم و رطوبت کافی ارتباط دارد و حساسیت به تنش خشکی در زیستگاههای کمآب میتواند محدودکننده باشد.
تاریخچهٔ شناخت و گسترش
شناخت علمی و نامگذاری این گیاه در چارچوب گیاهشناسی نوین انجام شد، اما اهمیت اقتصادی آن با انتقال مواد گیاهی و آغاز کشت سازمانیافته در خارج از شرق آسیا افزایش یافت. گسترش باغبانی کیوی در سدهٔ بیستم شتاب گرفت و سپس با اصلاح ارقام، توسعهٔ سامانههای داربستی و مدیریت تغذیه و آبیاری، به یکی از میوههای مهم باغی در مناطق معتدل جهان تبدیل شد.
خصوصیات - معرفی
عادت رشد و ساقه
Actinidia deliciosa (کیوی) پیچندهای چوبی و چندساله است که با تکیه بر قیم یا درختان بالا میرود. ساقهها در جوانی سبز تا قهوهای روشن و دارای کرکاند و با افزایش سن چوبی، ضخیم و خاکستری-قهوهای میشوند. شاخههای یکساله معمولاً باردهتر بوده و میانگرههای نسبتاً بلند دارند.
برگ
برگها ساده، متناوب و پهن هستند و اغلب شکل گرد تا تخممرغی (قلبیپایه) دارند. اندازه برگها معمولاً بزرگ (حدود 10 تا 20 سانتیمتر) و حاشیه آنها دندانهدار ظریف است. سطح بالایی برگ سبز تیره و نسبتاً زبر و سطح زیرین روشنتر و کرکدار بوده و رگبرگها برجستهاند. دمبرگ نسبتاً بلند است و به برگ حالت آویزان میدهد.
گل
گلها معمولاً منفرد یا در گلآذینهای کوچک در محور برگها ظاهر میشوند. رنگ گلها سفید مایل به کرم است و با گذشت زمان میتواند کمی زردفام شود. گلها نسبتاً درشت (حدود 3 تا 5 سانتیمتر قطر) و دارای 5 گلبرگ هستند. پرچمها فراوان و زردرنگاند؛ در بوتههای نر پرچمها برجستهتر و در بوتههای ماده مادگی مرکزی با کلالههای شعاعی آشکارتر است.
میوه و دانه
میوه از نظر گیاهشناسی سِته (Berry) و بیضوی تا استوانهای است (معمولاً 5 تا 8 سانتیمتر). پوست میوه قهوهای و پوشیده از کرکهای کوتاه است. گوشت میوه سبز زمردی تا سبز روشن با حلقه مرکزی روشن و دانههای ریز سیاه فراوان است.
شرایط نگهداری کیوی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
10 تا 25 درجه سانتیگراد
خاک مورد نياز
خاک لومیِ غنی با زهکشی خوب، کمی اسیدی تا خنثی (حدود pH 5.5 تا 7)، حساس به شوری و ماندابی
|
دما و نیاز سرمایی
کیوی (Actinidia deliciosa) در اقلیمهای معتدلِ مرطوب بهترین رشد را دارد. دمای مطلوب رشد رویشی و تشکیل میوه معمولاً حدود ۱۸ تا ۲۵ درجه سانتیگراد است. این گیاه به نیاز سرمایی زمستانه برای شکستن خواب جوانهها نیاز دارد، اما یخبندانهای دیررس بهاره میتواند به جوانهها و گلها آسیب جدی بزند؛ بنابراین انتخاب مکانهای کمخطر از نظر سرمای دیررس اهمیت دارد.
نور و باد
کیوی برای تولید اقتصادی به نور کافی نیاز دارد و در اغلب مناطق، آفتاب کامل تا نیمهسایه مناسب است؛ بااینحال، در گرمای شدید ممکن است آفتابسوختگی میوه رخ دهد و مدیریت سایهانداز یا پوشش باغی کمککننده باشد. شاخهها و داربستها نسبت به باد حساساند؛ بادشکن مؤثر برای کاهش شکستگی شاخه، ریزش گل و افزایش کارایی گردهافشانی توصیه میشود.
رطوبت و آب
این گیاه به رطوبت نسبی متوسط تا بالا و آبیاری منظم نیاز دارد، زیرا ریشهها سطحی و حساس به تنش خشکی هستند. در دوره رشد میوه، کمآبی باعث کاهش اندازه و کیفیت میشود. در عین حال، غرقابی و ماندابی شدن به سرعت موجب خفگی ریشه و افزایش بیماریهای ریشه میگردد؛ بنابراین زهکشی مناسب ضروری است.
خاک، زهکشی و pH
بهترین خاک برای کیوی، لوم تا لومرسی سبک با مواد آلی کافی و تهویه مناسب است. خاک باید زهکش بسیار خوب داشته باشد و از لایههای سختِ نفوذناپذیر دوری شود. pH مطلوب معمولاً ۵٫۵ تا ۶٫۸ است؛ خاکهای آهکی و شور میتوانند جذب عناصر ریزمغذی را مختل کرده و رشد را محدود کنند.
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
کاربردهای دارویی میوه
میوه کیوی منبع ویتامین C، پلیفنولها و فیبر محلول است و در فرآوردههای مکمل برای حمایت از سیستم ایمنی و کاهش استرس اکسیداتیو بهکار میرود. عصارهها و پودر میوه در صنایع دارویی/غذایی برای فرمولاسیون نوشیدنیهای عملکردی و محصولات آنتیاکسیدانی استفاده میشوند. همچنین آنزیم پروتئولیتیک اکتینیدین در برخی محصولات گوارشی و غذایی بهعنوان کمکهضم و بهبود بافت کاربرد دارد.
کاربردهای صنعتی پوست و تفاله
پوست و تفاله کیوی که بهصورت ضایعات تولید میشوند، در استخراج ترکیبات فنولی و رنگدانهها برای ساخت افزودنیهای طبیعی و آنتیاکسیدانهای صنعتی بهکار میروند. این بخشها همچنین برای تولید فیبر رژیمی، پکتین و مواد اولیه فیلمها و پوششهای خوراکی زیستتخریبپذیر در بستهبندی غذایی استفاده میشوند.
کاربردهای دانه و روغن
دانههای کیوی حاوی اسیدهای چرب غیراشباع هستند و روغن دانه در صنایع آرایشی-بهداشتی بهعنوان نرمکننده و حامل مواد مؤثره در سرمها و کرمها مصرف میشود. در برخی فرمولاسیونها، این روغن به دلیل ترکیب لیپیدی خود برای حمایت از سد پوستی و کاهش خشکی به کار میرود.
کاربردهای برگ و سایر اندامها
برگها و شاخههای هرسشده میتوانند منبع ترکیبات زیستفعال برای پژوهشهای دارویی و استخراج پلیفنولها باشند و در صنایع سبز بهعنوان ماده اولیه تولید عصارههای گیاهی مورد توجه قرار میگیرند.
مقابله به آفات کیوی
آفات مهم کیوی و مدیریت آنها
شتهها، شپشکهای سپردار و آردآلود، تریپس و کنههای تارتن از آفات رایج کیوی هستند و با مکیدن شیره گیاهی باعث ضعف، پیچیدگی برگ و کاهش کیفیت میوه میشوند. پایش هفتگی باغ، کنترل علفهای هرز و جلوگیری از گردوغبار روی شاخوبرگ به کاهش طغیان کمک میکند.
برای کنترل، ابتدا از روشهای غیرشیمیایی استفاده کنید: حذف شاخههای آلوده، نصب کارت زرد برای تریپس و حفظ دشمنان طبیعی مانند کفشدوزکها. در صورت نیاز، مصرف هدفمند روغنهای باغبانی یا صابونهای حشرهکش در مراحل حساس رشد آفت مؤثر است؛ سموم اختصاصی را فقط بر اساس توصیه کارشناس و با رعایت دوره کارنس بهکار ببرید.
بیماریهای مهم و راهکارهای پیشگیری
پوسیدگی ریشه و طوقه (اغلب ناشی از فایتوفتورا) در خاکهای سنگین و آبیاری زیاد شدیدتر میشود و با زردی، پژمردگی و مرگ تدریجی بوته همراه است. زهکشی مناسب، پرهیز از ماندابی شدن و ضدعفونی ابزار هرس پایه اصلی پیشگیری است.
بیماریهای لکهبرگی و شانکرهای باکتریایی میتوانند با ایجاد لکه، سوختگی و ترشح روی ساقه خسارتزا شوند. هرس در هوای خشک، حذف و امحای بقایا، کاهش زخمهای مکانیکی و استفاده از نهال سالم ضروری است. در برنامههای حفاظتی، محلولپاشی ترکیبات مسی در زمانهای توصیهشده و مدیریت تغذیه برای تقویت گیاه میتواند شدت بیماری را کاهش دهد.
نحوه تکثیر کیوی
تولید مثل در طبیعت
کیوی (Actinidia deliciosa) در طبیعت عمدتاً از راه بذر تکثیر میشود. این گیاه دوپایه است؛ یعنی گلهای نر و ماده معمولاً روی بوتههای جداگانه قرار دارند و تشکیل میوه پس از گردهافشانی حشرات، بهویژه زنبورها، رخ میدهد. پس از رسیدن میوه، بذرها توسط پرندگان و پستانداران کوچک پراکنده میشوند و در خاکهای مرطوب و دارای زهکشی مناسب جوانه میزنند.
تکثیر در خانه
برای تکثیر خانگی، مطمئنترین روش قلمهگیری است. قلمه نیمهخشبی را در اواخر بهار تا تابستان از شاخههای سالم برداشته، برگهای پایینی را حذف و در بستر سبک (پیتماس و پرلیت) با رطوبت بالا ریشهدار کنید. استفاده از هورمون ریشهزایی میتواند موفقیت را افزایش دهد.
روش دیگر خوابانیدن شاخه است: شاخهای انعطافپذیر را خم کرده، بخشی از آن را زیر خاک قرار دهید و ثابت کنید تا ریشه بدهد؛ سپس از گیاه مادر جدا کنید. تکثیر از بذر نیز ممکن است، اما جنسیت نهالها مشخص نیست و ممکن است سالها تا باردهی زمان ببرد.
منابع :
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
گياهان ديگر از همين خانواده :