۱۳۹۴ بیست و هشتم آبان

گیاهان تیره (خانواده) شیزوفیلاسه - Schizophyllaceae

تیره Schizophyllaceae یک خانواده از قارچ‌های بازیدیومیست (Basidiomycota) در راسته Agaricales است که اعضای آن بیشتر روی چوب‌های مرده یا در حال پوسیدگی رشد می‌کنند و معمولاً پوسیدگی سفید (White rot) ایجاد می‌کنند.

شناخته‌شده‌ترین عضو این خانواده Schizophyllum commune (قارچ «تیغه‌دو نیم/اسپیلت‌گیل») است که به دلیل تیغه‌های شکافته و توانایی باز و بسته شدن با تغییر رطوبت، از نظر بوم‌شناسی و زیست‌شناسی تکاملی بسیار مورد توجه قرار گرفته است.

فرم کلی تیره

اندام بارده (Basidiocarp) در شیزوفیلاسه اغلب کوچک تا متوسط، بادبزنی/صدفی و معمولاً بدون پایه مشخص (یا با پایه بسیار کوتاه) است و به صورت چسبیده به چوب دیده می‌شود.

سطح بالایی کلاهک غالباً کرکی، نمدی یا مخملی است و سطح زیرین به جای تیغه‌های کلاسیک، چین‌خوردگی‌ها و ساختارهایی دارد که در بسیاری از گونه‌های جنس Schizophyllum به شکل تیغه‌های طولیِ شکافته دیده می‌شوند؛ این شکافتگی می‌تواند در خشکی جمع شود و در رطوبت دوباره باز گردد.

آناتومی برگ

از آنجا که قارچ‌ها «برگ» ندارند، در این بخش منظور از «برگ» همان ساختارهای صفحه‌ای زیر کلاهک (تیغه‌ها/چین‌ها) است که نقش اصلی در تولید هاگ دارند. در شیزوفیلاسه، این سطح بارور (Hymenium) روی چین‌ها یا تیغه‌های زیرین قرار می‌گیرد.

در گونه‌های شاخص مانند Schizophyllum commune، تیغه‌ها به صورت طولی دو نیم هستند؛ این ویژگی باعث می‌شود سطح بارور هنگام خشکی محافظت شود و با افزایش رطوبت دوباره در معرض هوا قرار بگیرد. این سازگاری به بقای قارچ در نوسان‌های شدید رطوبتی کمک می‌کند.

آناتومی ساقه

قارچ‌های این خانواده معمولاً «ساقه» گیاهی ندارند؛ اما اگر بخواهیم معادل‌سازی کنیم، «پایه» یا «استیپ» (Stipe) در بسیاری از اعضای شیزوفیلاسه غایب است یا بسیار کوتاه و جانبی دیده می‌شود.

بخش عمده بدن قارچ از رشته‌های میسلیومی (Hyphae) تشکیل شده که درون بستر چوبی نفوذ می‌کنند. توده هیفیِ نفوذکننده، هم نقش جذب مواد غذایی را دارد و هم پایه اصلی شکل‌گیری اندام بارده است.

تولیدمثل و گرده‌افشانی

در قارچ‌ها گرده‌افشانی وجود ندارد. تولیدمثل در شیزوفیلاسه عمدتاً از طریق تولید هاگ‌های بازیدیومی (Basidiospores) انجام می‌شود که روی بازیدیا (Basidia) در سطح بارور تشکیل می‌شوند.

هاگ‌ها معمولاً به کمک جریان هوا پراکنده می‌شوند و پس از رسیدن به بستر مناسب (اغلب چوب مرطوب)، جوانه زده و میسلیوم جدید را ایجاد می‌کنند. چرخه زندگی این گروه به شدت به رطوبت، دما، و کیفیت بستر چوبی وابسته است.

گل‌آذین، میوه و دانه

قارچ‌ها گل، میوه و دانه ندارند. در این خانواده، «اندام بارده» همان ساختار قابل مشاهده‌ای است که معادل کارکردی «میوه‌دهی» در گیاهان تلقی می‌شود، چون وظیفه‌اش تولید و رهاسازی هاگ است.

بنابراین در این بخش، «میوه و دانه» را می‌توان به صورت «اندام بارده و هاگ» تفسیر کرد: هاگ‌ها واحدهای تکثیر و پراکنش هستند و پس از استقرار، شبکه میسلیومی را در بستر گسترش می‌دهند.

فیزیولوژی، فیتوشیمی

شیزوفیلاسه‌ها عمدتاً چوب‌خوار هستند و با ترشح آنزیم‌های اکسیداتیو و هیدرولیتیک می‌توانند اجزای دیواره سلولی گیاه (به‌ویژه لیگنین و سلولز) را تجزیه کنند؛ همین موضوع منشأ «پوسیدگی سفید» در چوب است.

از نظر فیتوشیمی (و دقیق‌تر: «متابولیت‌های ثانویه قارچی»)، برخی گونه‌های شاخص این گروه به تولید پلی‌ساکاریدها و ترکیبات زیست‌فعال شناخته می‌شوند و در پژوهش‌های زیست‌فناوری، زیست‌پزشکی و زیست‌تخریب مورد توجه قرار گرفته‌اند. ترکیبات دقیق و شدت تولید آن‌ها می‌تواند بین سویه‌ها و شرایط محیطی بسیار متفاوت باشد.

جغرافیا، سیتولوژی

اعضای این خانواده در بسیاری از مناطق جهان، به‌خصوص در زیست‌بوم‌های جنگلی و هرجایی که چوب مرده وجود داشته باشد، دیده می‌شوند. گونه‌هایی مانند Schizophyllum commune پراکنش بسیار وسیع و تقریباً جهانی دارند و روی طیف بزرگی از چوب‌های پهن‌برگ رشد می‌کنند.

از دید سیتولوژی، مانند بسیاری از بازیدیومیست‌ها، ساختارهای هیفی می‌توانند دارای اتصالات گیره‌ای (Clamp connections) در برخی مراحل باشند (بسته به گونه و وضعیت تکاملی/ریختی). ویژگی‌های سلولی و ژنتیکی در این گروه برای مطالعه تکامل تولیدمثل و سازگاری با خشکی-رطوبت اهمیت دارد.

طبقه‌بندی و رده و زیررده

جایگاه کلی این خانواده در رده‌بندی قارچ‌ها به صورت خلاصه چنین بیان می‌شود: قلمرو: Fungi → شاخه: Basidiomycota → رده: Agaricomycetes → (زیررده: Agaricomycetidae در بسیاری از سامانه‌ها) → راسته: Agaricales → خانواده: Schizophyllaceae.

نکته مهم: حدود جنس‌ها و گونه‌ها در این خانواده در برخی پایگاه‌ها و منابع ممکن است متفاوت گزارش شود (به‌ویژه به دلیل بازنگری‌های تبارزادی و هم‌نامی‌ها). بنابراین اگر هدف شما کار پژوهشی/بانک اطلاعاتی است، بهتر است همیشه از یک مرجع نام‌گذاری ثابت (مثل Index Fungorum یا Species Fungorum) تبعیت کنید.

تعداد گونه و جنس در این خانواده و اسامی آن‌ها

در بسیاری از خلاصه‌منابع، برای شیزوفیلاسه ۲ جنس ذکر می‌شود؛ اما نام «جنس دوم» و همچنین تعداد کل گونه‌ها ممکن است بین منابع تفاوت داشته باشد. برخی منابع عمومی از ۲ جنس و حدود ۷ گونه نام می‌برند، در حالی که برخی منابع تخصصی‌تر، در سطح جنس Schizophyllum شمار بیشتری از گونه‌های پذیرفته‌شده/گزارش‌شده را نشان می‌دهند.

با تکیه بر فهرست‌های رایج در پایگاه‌های نام‌گذاری، دو جنس پر اشاره در ارتباط با این خانواده عبارت‌اند از Schizophyllum و Porodisculus (و در برخی منابع قدیمی‌تر/عمومی‌تر نام Auriculariopsis هم دیده می‌شود که در بعضی موارد با تغییر نام یا هم‌نامی‌ها همراه است).