مشخصات ریخت شناسی : گیاه دوساله ، سبز شفاف ، درخشان ، ناصاف و بی کرک ، ساقه زخیم ، ایستاده ، استوانه ای با قطعات بزرگ ، مدور ، تقریباً نک تیز و آزاد ، گل زرد ، فاقد پره است معمولا قسمتهای ساقه های جوان این گیاه قابل مصرف است و مردم کرمانشاه این گیاه را به صورت خام مصرف می کنند به صورتی که پوست آن را می کنند و به صورت خام مصرف می نمایند.
گیاه بهاری گُنور در کرمانشاه، همان گیاهی است که در فارسی بیشتر با نام آوندول / آندول شناخته میشود. نام علمی محتمل و رایج آن Smyrnium cordifolium Boiss. از خانواده چتریان یا جعفریان — Apiaceae / Umbelliferae است. چون «گنور» نام محلی است، برای اطمینان نهایی باید با عکس یا نمونه گیاه تطبیق داده شود، اما منابع محلی کرمانشاه و منابع گیاهشناسی همین نام را برای آوندول/گنور آوردهاند.
نامها و ردهبندی
نام محلی در کرمانشاه: گُنور
نام فارسی: آوندول، آندول
نام علمی: Smyrnium cordifolium Boiss.
خانواده: چتریان / جعفریان، Apiaceae
سرده: Smyrnium
منابع گیاهشناسی Kew، این گونه را یک گونه پذیرفتهشده میدانند و پراکنش طبیعی آن را از جنوبشرقی ترکیه تا ایران، عراق، ترکمنستان و افغانستان ذکر کردهاند.
رویشگاه در کرمانشاه
گنور گیاهی بهاره و کوهستانی است و در کرمانشاه و اطراف آن، از جمله نواحی شاهو، بیستون، دالانی، قصرشیرین و ریجاب گزارش شده است. زیستگاه طبیعی آن معمولاً دامنهها، کوهپایهها، نواحی سنگلاخی، شکافهای آهکی، حاشیه جنگلهای بلوط زاگرس و مکانهای نسبتاً خنک و نیمهمرطوب است. در منابع گیاهشناسی، رویش آن در ارتفاع حدود ۵۰۰ تا ۲۲۰۰ متر و گلدهی/میوهدهی آن عمدتاً از فروردین/اردیبهشت تا خرداد ذکر شده است
خصوصیات گیاهشناسی
گنور گیاهی دوساله و علفی است. در سال اول بیشتر حالت رویشی دارد و برگها توسعه پیدا میکنند، و در سال دوم ساقه گلدهنده ایجاد میشود. ساقه معمولاً سبز، نسبتاً ضخیم، ایستاده، بدون کرک و شفاف/براق است. برگها پهن، سبز روشن تا سبز براق، نسبتاً گرد یا قلبیشکلاند و در بخشهای بالایی ساقه، برگها دور ساقه را دربر میگیرند؛ همین ظاهر باعث میشود گیاه در طبیعت بهراحتی از بسیاری از سبزیهای کوهی دیگر تشخیص داده شود.
گلها کوچک، زرد تا زرد مایل به سبز و بهصورت چتر ظاهر میشوند؛ این فرم گلآذین از نشانههای مهم خانواده چتریان است. میوه در زمان رسیدن تیره تا سیاه میشود و طبق توصیف Kew، میوههای رسیده پهن، تیره و دارای شیارهای مشخص هستند.
بخش خوراکی و روش مصرف محلی
در کرمانشاه بیشتر ساقههای جوان و تازه گنور مصرف میشود. معمولاً پوست ساقه را جدا میکنند و بخش ترد و داخلی آن را بهصورت خام میخورند. در برخی مناطق، مصرف آن مثل یک سبزی کوهی بهاره رایج است و بیشتر در فصل بهار در بازارهای محلی دیده میشود.
از نظر طعم، معمولاً طعمی تند، معطر، کمی تلخ یا خاص دارد؛ چون از خانواده چتریان است، عطر آن تا حدی یادآور گیاهانی مثل کرفس، جعفری یا بعضی سبزیهای کوهی معطر است، هرچند مزه دقیق آن به مرحله رشد و محل رویش بستگی دارد.
موارد مصرف و کاربردها
در مصرف سنتی، گنور هم خوراکی است و هم دارویی محلی. در کرمانشاه و غرب ایران، مردم آن را برای کمک به گوارش، رفع یبوست خفیف، ادرارآوری، آرامبخشی و گاهی برای خواب بهتر مصرف میکنند. البته این موارد بیشتر بر پایه مصرف بومی و طب سنتی است و نباید جایگزین درمان پزشکی شود.
در مطالعات علمی روی Smyrnium cordifolium، به وجود ترکیبات اسانسی و معطر اشاره شده و بعضی پژوهشها اثرات آنتیاکسیدانی، ضدباکتریایی، آرامبخش/خوابآور و اثرات مرتبط با سیستم عصبی را در مدلهای آزمایشگاهی یا حیوانی بررسی کردهاند. برای مثال، مطالعهای اسانس بخشهای مختلف گیاه را بررسی کرده و مطالعهای دیگر به اثرات آنتیاکسیدانی و ضدباکتریایی عصاره اشاره کرده است. این نتایج امیدوارکنندهاند، اما برای توصیه درمانی قطعی در انسان کافی نیستند.
احتیاط مهم در مصرف
بهدلیل فیبر زیاد این گیاه،در امراض روده کاربرد زیادی دارد و مسهل و ادرارآور است.
چون گنور از خانواده چتریان است، شباهت ظاهری بعضی گیاهان این خانواده میتواند خطرناک باشد؛ در این خانواده گیاهان خوراکی مثل کرفس و جعفری وجود دارند، اما گونههای سمی هم دیده میشوند. بنابراین جمعآوری از طبیعت فقط باید توسط افراد محلی باتجربه انجام شود. زنان باردار، افراد دارای بیماری کلیوی، کبدی، حساسیتهای گیاهی، یا کسانی که داروهای آرامبخش/خوابآور مصرف میکنند، بهتر است بدون نظر پزشک از مصرف زیاد آن خودداری کنند.