انواع چمن در ایران و انتخاب بهترین چمن برای هر اقلیم (گرم‌وخشك، سردسیر، معتدل)

چمن‌ها به‌طور کلي دو گروه اصلي‌اند: چمن‌هاي فصل خنک (Cool-season) و چمن‌هاي فصل گرم (Warm-season). فصل خنک‌ها در هواي معتدل و سرد عالي‌اند و پاييز و بهار مثل قهرمان مي‌درخشند، ولي تابستان‌هاي داغ را زياد دوست ندارند. فصل گرم‌ها برعکس، تابستان‌ها سرحال‌اند و در گرما کم نمي‌آورند، ولي زمستان که برسد معمولاً زرد و خواب‌آلود مي‌شوند (انگار مي‌گويند: «بيدارم نکن!» 😄).

چمن‌هاي فصل خنک که در خيلي از شهرهاي ايران (خصوصاً مناطق معتدل و سرد) زياد استفاده مي‌شوند، اين‌ها هستند: راي‌گراس (Lolium perenne)، فستوکا (Festuca spp.) و بلوگراس (Poa pratensis). راي‌گراس سريع سبز مي‌شود و براي ترميم و سبز کردن فوري عالي است، ولي در گرماي شديد و کم‌آبي اذيت مي‌شود. فستوکاها (خصوصاً Tall fescue) معمولاً ريشه عميق‌تر و تحمل خشکي بهتري دارند و براي جاهايي که آب کمتر است انتخاب منطقي‌تري‌اند. بلوگراس هم چمن خيلي خوش‌فرم و متراکم مي‌دهد و توان ترميم خوبي دارد، اما معمولاً آب و رسيدگي بيشتري مي‌خواهد.

چمن‌هاي فصل گرم که براي مناطق گرم و خشک ايران (و جاهايي که تابستان واقعاً جدي است!) کاربرد زيادي دارند، شامل برموداگراس/چمن آفريقايي (Cynodon dactylon) و زويسيا (Zoysia spp.) مي‌شوند. برمودا از رايج‌ترين‌ها در فضاهاي سبز گرمسير است: گرما، پاخوري و حتي کمي بي‌مهري را تحمل مي‌کند و براي زمين‌هاي ورزشي هم محبوب است، ولي زمستان‌ها ممکن است قهوه‌اي/زرد شود. زويسيا هم خيلي چمن شيک و کم‌مصرفي است، اما رشدش کندتر است و در شروع کار صبر بيشتري مي‌خواهد (مثل آدمي که اول بايد باهاش رفيق بشي 😊).

حالا برسيم به اينکه در پروژه‌هاي فضاي سبز و باغات ايران چه چيزهايي رايج‌تر است و بر اساس اقليم چطور انتخاب کنيم. در مناطق سردسير (مثل بخش‌هايي از آذربايجان‌ها، همدان، کردستان، ارتفاعات تهران و…)، معمولاً ترکيب‌هايي از فستوکا + راي‌گراس + گاهي پوآ جواب مي‌دهد؛ چون اين‌ها سرما را بهتر تحمل مي‌کنند و در بهار/پاييز کيفيت خوبي مي‌دهند. در مناطق معتدل (خيلي از نواحي مرکزي با تابستان گرم اما نه مثل جنوب، يا شهرهايي با زمستان ملايم‌تر)، بسته به آب و نگهداري، هم مخلوط‌هاي فصل خنک جواب مي‌دهد هم اگر تابستان خيلي داغ است مي‌شود رفت سمت گزينه‌هاي مقاوم‌تر مثل فستوکاهاي قوي يا حتي در برخي پروژه‌ها چمن‌هاي فصل گرم.

براي مناطق گرم و خشک (مثل بخش‌هايي از يزد، کرمان، اصفهان، خوزستان، سيستان و بلوچستان و… با توجه به ريزاقليم)، معمولاً برموداگراس يکي از انتخاب‌هاي اصلي است، چون گرما و آفتاب تند را بهتر مديريت مي‌کند. البته يک نکته مهم: «گرم و خشک» فقط اسمش خشک است! اگر چمن بخواهيم هميشه سبز و پرپشت باشد، هنوز هم به آبياري منظم نياز دارد؛ فقط بعضي گونه‌ها کم‌توقع‌ترند و با آب کمتر هم دوام مي‌آورند. اگر جايي زمستان سردتري دارد ولي تابستان هم داغ است، گاهي از روش اورسيدينگ استفاده مي‌کنند: تابستان برمودا، پاييز/زمستان روي آن راي‌گراس مي‌کارند تا زمستان هم سبز بماند.

يک بخش مهم که خيلي‌ها را به اشتباه مي‌اندازد اين است که «اسم چمن» را مي‌دانند، ولي مخلوط بذر (Seed Mix) و رقم (Cultivar) را نه. در پروژه‌هاي حرفه‌اي، کمتر پيش مي‌آيد فقط يک گونه خالص بکارند؛ معمولاً مخلوط چند گونه مي‌زنند تا يکي در گرما بهتر باشد، يکي در سرما، يکي بيماري‌تحمل‌تر و يکي پاخوريتحمل‌تر. پس اگر جايي ديدي نوشته «چمن مقاوم»، حتماً بپرس: دقيقاً چه گونه‌ها و چه درصدي داخلش است؟

از ديد يک گياه‌پزشک هم بد نيست بگويم انتخاب چمن فقط اقليم نيست؛ کيفيت خاک، شوري آب، سايه/آفتاب، ميزان پاخوري، و برنامه آبياري و کوددهي تعيين مي‌کند کدام چمن «واقعاً» موفق مي‌شود. مثلاً چمني که براي آفتاب کامل طراحي شده، اگر زير سايه درخت‌ها باشد، کم‌کم نازک مي‌شود و بعدش هم علف‌هاي هرز مي‌گويند: «اجازه هست ما بيايم؟» 😄. اگر دوست داشتي، شهر/منطقه‌ات، ميزان آفتاب (چند ساعت در روز)، نوع مصرف (تزئيني يا پرتردد) و کيفيت آب آبياري را بگويي، دقيق‌تر پيشنهاد مي‌دهم.

براي کسب اطلاعات بيشتر و مطالعه مقالات کاربردي در زمينه چمن، آفات و بيماري‌ها و نگهداري فضاي سبز، مقالات سايت نارگيل را مطالعه نماييد.