راهنمای کامل شناسایی و کنترل بیماری‌های آفتابگردان در مزرعه

براي اين‌که بتوان راه مناسبي براي کنترل بيماري پيشنهاد کرد، ابتدا بايد نوع بيماري تا حد ممکن شناسايي شود. در آفتابگردان چند بيماري شايع وجود دارد که معمولاً به‌صورت لکه‌اي از يک نقطه مزرعه شروع شده و به اطراف گسترش مي‌يابند، مثل: سفيدک دروغي، پژمردگي ورتيسيليومي يا فوزاريومي، پوسيدگي ساقه و ريشه (اسکلروتينيا)، زنگ آفتابگردان و بوته‌ميري‌ها. چون توضيح دقيقي از علائم ظاهري (لکه روي برگ، زردي، خشکيدگي بوته، پوسيدگي ساقه، سفيدک، پودر نارنجي و…) نداده‌ايد، بهتر است ابتدا مشخصات علائم را بررسي کنيد تا نوع بيماري را تشخيص دهيم.

براي نزديک شدن به تشخيص، به اين نکات توجه کنيد: اگر روي سطح تحتاني برگ‌ها کرک يا لکه‌هاي خاکستري ـ سفيد همراه با زردي بين رگبرگي ديده مي‌شود و در شرايط رطوبتي بالا بيماري پيش مي‌رود، احتمال سفيدک دروغي زياد است. اگر بوته‌ها از يک ناحيه مزرعه ناگهان پژمرده شده و برگ‌ها آويزان و زرد مي‌شوند و در برش ساقه رگه‌هاي قهوه‌اي تيره در آوندها ديده مي‌شود، به پژمردگي‌هاي آوندي (فوزاريوم/ورتيسيليوم) مشکوک هستيم. اگر طوقه و بخش پاييني ساقه نرم و پوسيده شده، گاهي همراه با کپک سفيد و اجسام سياه (اسکلروت‌ها)، پوسيدگي اسکلروتينيايي محتمل است. وجود پودر نارنجي ـ قهوه‌اي روي برگ‌ها و دمبرگ‌ها نيز نشانه زنگ آفتابگردان است.

از آن‌جا که بيماري از يک نقطه شروع شده و در حال گسترش به اطراف است، اولين اقدام عملي، «مديريت ناحيه آلوده» است. بوته‌هاي به‌شدت آلوده در کانون بيماري را هر چه سريع‌تر همراه با ريشه و خاک چسبيده، از مزرعه خارج و در خارج از مزرعه دفن عميق يا سوزانده و معدوم کنيد. باقي گذاشتن بقاياي آلوده روي زمين منبع انتشار اسپور قارچ و عامل گسترش بيماري در کل مزرعه است. تا حد امکان از رفت‌وآمد تراکتور و کارگران از روي کانون آلودگي به ساير نقاط مزرعه جلوگيري کنيد تا آلودگي توسط خاک و بقايا منتقل نشود.

در کنار حذف کانون‌هاي شديد، اجراي آبياري و تغذيه به‌صورت «بهينه» خيلي مهم است. از آبياري غرقابي طولاني و سنگين که باعث ماندآبي و افزايش رطوبت خاک و هوا مي‌شود خودداري کنيد؛ چون بيشتر بيماري‌هاي قارچي آفتابگردان در رطوبت بالا شدت مي‌گيرند. اگر خاک مزرعه سنگين و دير خشک مي‌شود، نوبت آبياري را سبک‌تر و با فاصله بيشتر انجام دهيد. همچنين از کوددهي ازته سنگين (اوره زياد) در شرايط بيماري قارچي پرهيز کنيد، چون با آبدار و نرم کردن بافت گياه، حساسيت به بيماري‌ها را افزايش مي‌دهد.

اگر علائم روي برگ‌ها به‌صورت لکه‌ها، سفيدک يا پودر قارچي مشاهده مي‌شود، امکان استفاده از قارچ‌کش‌هاي سيستميک يا تماسي وجود دارد. در مزارع آفتابگردان معمولاً از ترکيباتي مثل آزوکسي‌استروبين، تبوکونازول، پروپيکونازول، کلروتالونيل يا مخلوط‌هاي آماده مخصوص آفتابگردان استفاده مي‌شود. انتخاب دقيق سم، دوز و تعداد نوبت سمپاشي بايد طبق برچسب سم و توصيه کارشناس گياه‌پزشک منطقه انجام شود. حتماً از سم‌پاشي خودسرانه با دوزهاي نامشخص خودداري کنيد و زمان کارنس (دوره تا برداشت) را در نظر بگيريد.

براي بيماري‌هاي آوندي و پوسيدگي طوقه، کنترل شيميايي در مزرعه معمولاً بسيار محدود و دشوار است و بيشتر بايد روي پيشگيري و مديريت زراعي تمرکز کرد. تناوب زراعي حداقل ۳–۴ ساله با گياهان غيرميزبان (غلات مثل گندم، جو، ذرت) بسيار مؤثر است و از کشت پشت سر هم آفتابگردان، کلزا، سويا و ساير آفتاب‌گرداني‌ها (گياهان هم‌خانواده) در يک زمين بايد پرهيز کرد. شخم عميق بعد از برداشت و برگرداندن بقاياي آلوده به عمق خاک نيز جمعيت برخي عوامل بيماري‌زا را کاهش مي‌دهد. همچنين کاشت ارقام مقاوم يا متحمل به بيماري در سال‌هاي بعد، يکي از بهترين راه‌هاي مديريتي است.

حفظ «تهويه مناسب» در مزرعه نيز کمک‌کننده است. اگر تراکم کشت بالاست و فاصله بوته‌ها کم است، سايه‌اندازي و رطوبت در بين رديف‌ها افزايش يافته و شرايط توسعه بيماري‌هاي برگي و ساقه‌اي فراهم مي‌شود. در کشت‌هاي بعدي، رعايت فاصله مناسب روي رديف و بين رديف‌ها براي کاهش رطوبت و افزايش جريان هوا ضروري است. کنترل علف‌هاي هرز نيز بسيار مهم است، زيرا برخي علف‌هاي هرز مي‌توانند ميزبان مشترک پاتوژن‌هاي آفتابگردان باشند و به‌عنوان منبع آلودگي عمل کنند.

با توجه به ارزش اقتصادي ۹ هکتار مزرعه شما، توصيه جدي اين است که حتماً از نزديک يک کارشناس گياه‌پزشک يا کارشناس زراعت منطقه را بر سر مزرعه بياوريد تا بر اساس مشاهده مستقيم علائم، نمونه‌برداري و در صورت نياز آزمايش، نوع بيماري را قطعي تشخيص دهد. بر اساس تشخيص قطعي است که مي‌توان نسخه دقيق شامل نوع قارچ‌کش، دوز، زمان مصرف، و اقدامات زراعي تکميلي را به شما پيشنهاد کرد و از گسترش بيشتر خسارت جلوگيري نمود.

براي آشنايي بيشتر با نشانه‌هاي بيماري‌ها، روش‌هاي پيشگيري، مديريت خاک، تغذيه و مراقبت از گياهان، مي‌توانيد مقالات آموزشي سايت نارگيل را مطالعه نماييد.