انگورفرنگي (ريبس)

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و نام‌گذاری

Ribes biebersteinii از خانواده Grossulariaceae و از جنس Ribes است که شامل انگورفرنگی‌ها و توت‌فرنگی‌های وحشی این تیره می‌شود. نام گونه به افتخار گیاه‌شناس آلمانی–روسی، فریدریش آگوست فون بیبرشتاین، انتخاب شده است که فلور قفقاز را به‌طور گسترده مطالعه کرد.

منطقه بومی و گسترش جغرافیایی

زادگاه اصلی این گونه، منطقه قفقاز، بخش‌هایی از آناتولی، و نواحی جنوب روسیه تا ترانس‌قفقاز است. حضور آن بیشتر در نواحی کوهستانی و نیمه‌مرطوب گزارش شده و به‌عنوان عنصر رویشی اوراسیای غربی شناخته می‌شود.

زیستگاه و بوم‌شناسی

Ribes biebersteinii معمولاً در حاشیه جنگل‌های کوهستانی، دامنه‌های سنگلاخی، بوته‌زارهای مرتفع و دره‌های خنک رشد می‌کند. این گیاه نسبتاً نورپسند است اما در نیم‌سایه نیز دوام می‌آورد و خاک‌های نسبتاً خنثی تا کمی اسیدی با زهکشی خوب را ترجیح می‌دهد.

تاریخچه مطالعه و اهمیت علمی

این گونه از قرن نوزدهم در فلور قفقاز توصیف شده و به‌عنوان یکی از ریبس‌های بومی مهم برای مطالعه تنوع‌زایی در مناطق کوهستانی اوراسیا مطرح است. پژوهش‌ها روی آن در زمینه روابط تبارزادی، سازگاری به سرما و تنوع ژنتیکی ادامه دارد.

خصوصیات - معرفی

ساقه و عادت رویشی

Ribes biebersteinii درختچه‌ای نسبتا کوتاه‌قد است که معمولا ۵۰ تا ۱۵۰ سانتی‌متر ارتفاع دارد. ساقه‌ها چوبی، منشعب و اغلب به صورت بوته‌ای متراکم دیده می‌شوند. رنگ ساقه‌ها در پایه‌های جوان سبز تا سبز مایل به قرمز و در ساقه‌های مسن‌تر قهوه‌ای خاکستری است. پوست ساقه نازک و نسبتاً صاف بوده و با افزایش سن، کمی ترک‌دار می‌شود.

برگ‌ها

برگ‌ها متناوب، ساده و دارای دمبرگ مشخص هستند. پهنک برگ گرد تا تخم‌مرغی‌ـ‌گرد بوده و معمولا ۳ تا ۵ لوب نسبتاً عمیق دارد. حاشیه برگ دندانه‌دار است و سطح آن به رنگ سبز روشن تا سبز تیره می‌باشد. برگ‌ها بافتی نازک تا کمی چرمی داشته و سطح زیرین ممکن است اندکی کرک‌دار باشد.

گل‌ها و آرایش گل‌آذین

گل‌ها کوچک و در گل‌آذین‌های خوشه‌ای آویخته ظاهر می‌شوند. کاسه گل لوله‌ای‌ـ‌ستاره‌ای با رنگ سبز مایل به زرد تا قرمز کم‌رنگ است و جام گل معمولا کم‌رنگ یا نامشخص می‌باشد. پرچم‌ها کوتاه و نزدیک دهانه لوله کاسه قرار گرفته‌اند. گل‌ها ظاهری ظریف دارند و بیشتر به دلیل رنگ میوه‌های بعدی جلب توجه می‌کنند.

میوه و بذر

میوه سته‌ای گرد تا کمی بیضی با قطر تقریبی ۶ تا ۱۰ میلی‌متر است. رنگ میوه در هنگام رسیدگی بسته به رقم از سبز مایل به زرد تا قرمز یا ارغوانی متغیر است. پوست میوه نازک و شفاف بوده و اغلب رگبرگ‌های زیر پوستی را نشان می‌دهد. درون هر میوه چندین بذر کوچک زرد تا قهوه‌ای روشن قرار دارد.

شرایط نگهداری انگورفرنگي (ريبس)

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز ?20 تا 25 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک غني و کمي مرطوب با زهکشي مناسب

دمـا و اقلیم مناسب

Ribes biebersteinii گیاهی خنک‌پسند است و در اقلیم‌های معتدل سرد بهترین رشد را دارد. دمای بهینه رشد بین ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد است و زمستان‌های سرد ملایم را تحمل می‌کند. گرمای بالای ۳۰ درجه به‌ویژه همراه با خشکی، موجب کاهش رشد و ریزش میوه می‌شود. برای جلوگیری از تنش، کاشت در مناطق با تابستان‌های خنک‌تر یا در محل‌های نیمه‌سایه پیشنهاد می‌شود.

نور و شدت تابش

این گونه در آفتاب کامل تا نیم‌سایه رشد می‌کند، اما نور ملایم صبح و سایه نسبی عصر برای جلوگیری از سوختگی برگ‌ها مناسب‌تر است. در مناطق گرم، کاشت در کنار درختان بلند یا در ضلع شمالی ساختمان‌ها کمک می‌کند شدت تابش کاهش یابد و میوه‌ها کیفیت بهتری پیدا کنند.

رطوبت و آبیاری

Ribes biebersteinii به رطوبت یکنواخت خاک نیاز دارد و خشکی طولانی را تحمل نمی‌کند. آبیاری منظم بدون غرقاب‌کردن توصیه می‌شود. رطوبت هوای متوسط تا کمی بالا برای حفظ طراوت برگ‌ها مفید است، اما باید از ماندگاری طولانی قطرات آب روی برگ‌ها برای پیشگیری از بیماری‌های قارچی جلوگیری شود.

خاک و تغذیه

بهترین رشد در خاک‌های لومی، عمیق و غنی از مواد آلی رخ می‌دهد. pH کمی اسیدی تا خنثی (۶ تا ۷) مناسب است و زهکش خوب برای جلوگیری از پوسیدگی ریشه ضروری است. افزودن کمپوست رسیده در پاییز یا اوایل بهار ساختار خاک و ظرفیت نگهداری رطوبت را بهبود می‌بخشد. از تجمع نمک‌های محلول و کوددهی شدید ازته باید پرهیز شود.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی برگ و میوه Ribes biebersteinii

برگ‌ها و میوه‌های انگورفرنگی (Ribes biebersteinii) در طب سنتی برای تقویت سیستم ایمنی و کاهش التهاب استفاده می‌شوند. میوه تازه و خشک‌شده منبع غنی ویتامین C و آنتوسیانین‌هاست و در تدوین مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی و شربت‌های تقویتی به‌کار می‌رود. جوشانده برگ‌ها به‌صورت خوراکی یا غرغره برای تسکین التهابات دهان و گلو مصرف می‌شود.

فرآورده‌های صنعتی و نیمه‌صنعتی

عصاره هیدروالکلی میوه و برگ این گونه در صنایع داروسازی برای تولید قطره‌ها و قرص‌های گیاهی با خواص ادرارآور ملایم و محافظ عروق استفاده می‌شود. رنگدانه‌های طبیعی میوه به‌عنوان رنگ خوراکی و دارویی با پایداری مناسب در فرمولاسیون شربت‌ها و ژل‌های خوراکی کاربرد دارد.

کاربردهای آرایشی‌ـ‌بهداشتی

روغن دانه و عصاره میوه در کرم‌ها و سرم‌های پوستی آنتی‌اکسیدان گنجانده می‌شود و به حفاظت از پوست در برابر رادیکال‌های آزاد کمک می‌کند. پلی‌فنول‌ها و اسیدهای آلی استخراج‌شده از این گیاه در تونرها و ماسک‌های تنظیم‌کننده چربی و شفاف‌کننده پوست به‌کار می‌روند.

مقابله به آفات انگورفرنگي (ريبس)

آفات مهم انگورفرنگی Ribes biebersteinii

شته‌ها (به‌ویژه شته‌ سیاه ریبس) با تغذیه از شیره گیاهی موجب پیچیدگی برگ، توقف رشد و کاهش باردهی می‌شوند. برای کنترل، حذف شاخه‌های آلوده در آغاز بهار، استفاده از صابون حشره‌کش و روغن ولک در مرحله تورم جوانه‌ها توصیه می‌شود. در آلودگی‌های سنگین می‌توان از حشره‌کش‌های سیستمیک کم‌خطر طبق برچسب مصرف استفاده کرد.

کرم‌ها و لارو پروانه‌ها با تغذیه از برگ و میوه سبب ریزش برگ، زخم روی میوه و ورود عوامل بیماری‌زا می‌گردند. جمع‌آوری و نابودی میوه‌های کرم‌خ زده، شخم سطحی پایه‌ها در زمستان و نصب تله نوری یا فرومونی از روش‌های مؤثر است.

بیماری‌های قارچی و روش‌های مقابله

سفیدک پودری یکی از شایع‌ترین بیماری‌های ریبس است و با پوشش سفید روی برگ و میوه، رشد را کاهش می‌دهد. تهویه مناسب بوته‌ها، هرس برای کاهش تراکم، آبیاری از پایین و پرهیز از خیس شدن شاخ‌وبرگ، اساس پیشگیری است. در صورت مشاهده، محلول‌پاشی با گوگرد یا قارچ‌کش‌های مجاز توصیه می‌شود.

لکه‌برگی و پوسیدگی طوقه و ریشه در خاک‌های سنگین و مرطوب تشدید می‌شود. استفاده از بستر کاشت با زهکش خوب، ضدعفونی ابزار هرس و حذف برگ و میوه آلوده از سطح خاک ضروری است. در بوته‌های دچار پوسیدگی شدید، حذف کامل بوته و تعویض خاک آلوده بهترین راه مهار است.

انگور فرنگی انگورفرنگی گل‌قرمز

انگورفرنگی گل‌قرمز انگور فرنگی