کانا خوراکي

دانستنیهای علمی

طبقه‌بندی گیاهشناسی

کانا خوراکی با نام علمی Canna edulis از خانواده گیاهی Cannaceae و از جنس Canna است. این گونه یكی از معدود اعضای خانواده است كه ریزوم آن به‌طور گسترده برای مصرف خوراكی و استخراج نشاسته كشت می‌شود.

منطقه بومی و پراکنش

زادگاه اصلی كانا خوراکی آمریكای مركزی و جنوبی، به‌ویژه نواحی كوهپایه‌ای آند است. این گیاه بعدها به آسیا، آفریقا و اقیانوسیه منتقل شد و در نواحی گرم و نیمه‌گرم به‌خوبی سازگار شده است. تحمل نسبی به خاك‌های فقیر و شرایط حاره‌ای باعث شده در سامانه‌های كشاورزی سنتی نقش مهمی داشته باشد.

زیستگاه و بوم‌شناسی

كانا خوراكی در خاك‌های عمیق، مرطوب و آفتاب‌دوست رشد بهینه دارد و اغلب در باغچه‌های روستایی، حاشیه مزارع و شیب‌ها كشت می‌شود. ریزوم‌های ضخیم آن در خاك به ذخیره كربوهیدرات و پایداری گیاه در فصل‌های نامساعد كمك می‌كنند.

تاریخچه استفاده و اهمیت علمی

در تمدن‌های پیشاكلمبی آمریكای جنوبی، ریزوم كانا خوراكی به‌عنوان منبع مهم نشاسته و غذای نوزادان كاربرد داشته است. به دلیل دانه‌های سخت و براق، از آن‌ها در ساخت زیورآلات و نیز به‌عنوان نمونه‌ای كلاسیك در مطالعات سخت‌دانه‌گی بذر استفاده شده است.

خصوصیات - معرفی

ساقه و ریزوم

کانا خوراکی گیاهی علفی و چندساله با ریزوم‌های ضخیم و گوشتی زیرزمینی است. ریزوم‌ها سفید تا زرد کم‌رنگ، بندبند و دارای برجستگی‌های جوانه‌دار هستند و منبع اصلی ذخیره نشاسته به شمار می‌آیند. ساقه هوایی استوانه‌ای، نرم، نسبتاً ضخیم و ایستاده بوده و معمولاً ۱ تا ۲ متر ارتفاع دارد.

برگ‌ها

برگ‌ها درشت، تخم‌مرغی تا نیزه‌ای و شبیه برگ موز هستند. طول آن‌ها معمولاً ۳۰ تا ۶۰ سانتی‌متر و عرض آن تا ۱۵ سانتی‌متر می‌رسد. رنگ برگ‌ها سبز پررنگ تا سبز مایل به آبی است و گاهی رگبرگ میانی اندکی قرمز یا ارغوانی می‌شود. برگ‌ها با قلاف پهن خود ساقه را در بر می‌گیرند و به‌صورت دو ردیفی روی ساقه قرار می‌گیرند.

گل‌آذین و گل‌ها

گل‌آذین به شکل خوشه یا سنبله انتهایی است که در بالای ساقه ظاهر می‌شود. گل‌ها نسبتاً درشت، نامتقارن و لوله‌ای‌شکل بوده و معمولاً به رنگ قرمز مایل به نارنجی یا زرد کم‌رنگ هستند. کاسبرگ‌ها باریک و کوچک و گلبرگ‌ها و بنگ‌ها عریض‌تر و زینتی دیده می‌شوند.

میوه و بذر

میوه به صورت کپسول کروی تا بیضوی، نسبتاً خشن و کمی خار‌دار است. درون میوه چند بذر سخت، تقریباً کروی و تیره‌رنگ وجود دارد که قطر آن‌ها چند میلی‌متر است.

شرایط نگهداری کانا خوراکي

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت مرطوب دماي مورد نياز 15 تا 32 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک غني و هميشه مرطوب با زهکشي مناسب

دمای مناسب و رطوبت هوا

کانا خوراکی یک گیاه گرمسیری است و در دمای ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد بهترین رشد را دارد. گیاه به سرما و یخ‌زدگی بسیار حساس است و در دمای زیر ۱۰ درجه رشد آن متوقف می‌شود. رطوبت نسبی متوسط تا بالا (۵۰ تا ۷۰ درصد) برای شادابی برگ‌ها و رشد سریع ریزوم‌ها مناسب است. در مناطق خشک باید از آبیاری منظم و مه‌پاشی سبک برای تأمین رطوبت استفاده شود.

نور و شدت تابش

کانا خوراکی برای حداکثر رشد به نور کامل خورشید نیاز دارد و روزانه حداقل ۶ ساعت تابش مستقیم را ترجیح می‌دهد. در مناطق بسیار گرم، نیم‌سایه ملایم در بعدازظهر می‌تواند از سوختگی برگ‌ها جلوگیری کند. در سایه زیاد، برگ‌ها کشیده و کم‌رنگ شده و تشکیل ریزوم‌های درشت و قابل مصرف کاهش می‌یابد.

خاک، آبیاری و زهکشی

خاک مناسب این گیاه باید عمیق، حاصلخیز و سبک باشد؛ ترکیبی از خاک لومی با مواد آلی فراوان ایده‌آل است. زهکشی خوب برای جلوگیری از پوسیدگی ریزوم‌ها ضروری است، اما خاک نباید کاملاً خشک شود. آبیاری منظم و یکنواخت، به‌ویژه در فصل رشد، برای تولید نشاسته بیشتر در ریزوم‌ها اهمیت دارد. pH کمی اسیدی تا خنثی (۶ تا ۷) بهترین عملکرد را فراهم می‌کند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی و پزشکی

مهم‌ترین بخش دارویی-کاربردی کانا خوراکی (Canna edulis) ریزوم نشاسته‌ای آن است که به‌صورت سنتی به‌عنوان غذای ملایم و سهل‌الهضم برای دوره نقاهت، سالمندان و افراد با مشکلات گوارشی مصرف می‌شود. نشاسته ریزوم (گاهی با عنوان arrowroot) در فرمولاسیون خوراکی-دارویی برای تهیه سوپ‌ها و فرآورده‌های کم‌تحریک به کار می‌رود و می‌تواند در رژیم‌های نرم غذایی نقش حمایتی داشته باشد.

کاربردهای صنعتی و فرآوری

نشاسته استخراج‌شده از ریزوم در صنایع غذایی برای غلیظ‌کردن سس‌ها، دسرها و محصولات بدون گلوتن استفاده می‌شود. به دلیل ویژگی‌های ژل‌دهی، این نشاسته در تولید فیلم‌ها و پوشش‌های زیست‌تخریب‌پذیر، و نیز به‌عنوان چسب طبیعی در برخی کاربردهای سبک قابل استفاده است. ریزه‌دانه بودن و سفیدی نشاسته، آن را برای محصولات با بافت لطیف مناسب می‌کند.

سایر استفاده‌ها از بخش‌های گیاه

برگ‌های بزرگ کانا در برخی مناطق برای بسته‌بندی و پیچیدن مواد غذایی در فرآیندهای پخت سنتی به‌کار می‌روند. همچنین زیست‌توده اندام‌های هوایی می‌تواند به‌صورت علوفه یا ماده اولیه کمپوست استفاده شود و در مدیریت پسماندهای کشاورزی ارزش افزوده ایجاد کند.

مقابله به آفات کانا خوراکي

آفات مهم Canna edulis (کانا خوراکی)

مهم‌ترین آفات کانا خوراکی شته‌ها، تریپس‌ها، حلزون‌ها و کرم‌های ریشه هستند. شته‌ها و تریپس‌ها با مکیدن شیره گیاهی سبب زردی، پیچیدگی برگ و کاهش رشد می‌شوند. حلزون‌ها و راب‌ها با تغذیه از برگ‌های جوان، سوراخ‌های نامنظم ایجاد کرده و گاهی جوانه‌ها را کاملاً از بین می‌برند. کرم‌های ریشه و لارو برخی حشرات در خاک، ریزوم‌ها را جویده و سبب پوسیدگی و ضعف عمومی بوته می‌شوند.

بیماری‌های قارچی و ویروسی

بیماری‌های قارچی مانند لکه برگی، زنگ و پوسیدگی ریزوم در شرایط رطوبت بالا شایع‌ترند. لکه‌های قهوه‌ای یا نارنجی روی برگ‌ها و زردی عمومی می‌تواند نشانه بیماری قارچی باشد. ویروس‌ها با ایجاد موزاییک، نوارهای زرد روی برگ و کاهش گلدهی ظاهر می‌شوند و معمولاً از طریق شته‌ها منتقل می‌گردند.

روش‌های پیشگیری و کنترل

مهم‌ترین راهکار، پیشگیری با بهداشت مزرعه و تقویت گیاه است. حذف و سوزاندن برگ‌ها و ریزوم‌های آلوده، استفاده از بذر و ریزوم سالم، زهکش مناسب و آبیاری منظم توصیه می‌شود. برای آفات سطحی می‌توان از صابون حشره‌کش، روغن‌های گیاهی و جمع‌آوری دستی حلزون‌ها استفاده کرد. در موارد شدید، مصرف آفت‌کش‌های کم‌خطر با مشاوره کارشناس گیاه‌پزشکی انجام شود.

نحوه تکثیر کانا خوراکي

تولیدمثل Canna edulis در طبیعت

کانا خوراکی در زیستگاه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری عمدتاً با رشد ریزوم‌های زیرزمینی گسترش می‌یابد؛ ریزوم‌ها ذخیره غذایی بالایی دارند و با تولید جوانه‌های جانبی، کلنی‌های متراکم ایجاد می‌کنند. در کنار تکثیر رویشی، گیاه پس از گلدهی می‌تواند بذر تشکیل دهد؛ بذرها پوسته‌ای سخت و نفوذناپذیر دارند و جوانه‌زنی آن‌ها معمولاً پس از خراشیدگی طبیعی پوسته، نوسانات دما و رطوبت، یا عبور زمان طولانی در خاک رخ می‌دهد. پخش بذر بیشتر به‌صورت محلی و با جابه‌جایی آب و خاک یا فعالیت جانوران انجام می‌شود.

روش‌های تکثیر در خانه

مطمئن‌ترین روش، تقسیم ریزوم در اواخر زمستان تا اوایل بهار است. ریزوم را بیرون آورده، با ابزار تمیز به قطعاتی تقسیم کنید که هر قطعه حداقل یک تا دو جوانه سالم داشته باشد، سپس در خاک سبک و غنی (با زهکشی خوب) در عمق حدود 5 تا 10 سانتی‌متر بکارید و آبیاری یکنواخت انجام دهید.

تکثیر از بذر نیز ممکن است، اما کندتر است. برای افزایش جوانه‌زنی، پوسته بذر را با سوهان کمی خراش دهید یا بذر را 24 ساعت در آب ولرم بخیسانید، سپس در بستر مرطوب و گرم (حدود 25 تا 30 درجه) کشت کنید. پس از ظهور برگ‌ها، نشاها را به گلدان بزرگ‌تر منتقل کنید.

اختر گل اختر

گل اختر اختر