شوید - شوت

دانستنیهای علمی

رده‌بندی علمی

شوید با نام علمی Anethum graveolens در خانوادهٔ Apiaceae (چتریان) قرار می‌گیرد؛ خانواده‌ای که زیره، رازیانه و گشنیز نیز در آن جای دارند. این گیاه به جنس Anethum تعلق دارد که در منابع گیاه‌شناسی معمولاً به‌عنوان جنسی کم‌گونه و عمدتاً با همین گونهٔ شناخته‌شده معرفی می‌شود.

منطقهٔ بومی و زیستگاه

خاستگاه تاریخی شوید عمدتاً به جنوب‌غرب آسیا و ناحیهٔ مدیترانه نسبت داده می‌شود و سپس به‌صورت گسترده در اروپا و دیگر مناطق جهان گسترش یافته است. زیستگاه مناسب آن اقلیم‌های معتدل تا نیمه‌خشک با خاک‌های سبک، زهکشی‌دار و آفتاب کامل است و اغلب در کشتزارها، حاشیهٔ باغ‌ها و زمین‌های دست‌خوردهٔ انسانی دیده می‌شود.

تاریخچهٔ شناخت و نام‌گذاری

شوید از گیاهان دیرشناختهٔ حوزهٔ مدیترانه و خاور نزدیک است و در متون کهن به‌عنوان گیاهی شناخته‌شده در زندگی روزمره ذکر شده است. در نظام نام‌گذاری دودویی، نام Anethum graveolens در ادبیات گیاه‌شناسی نوین با تثبیت رده‌بندی کلاسیک کارل لینه در سدهٔ هجدهم میلادی تثبیت شد. صفت گونه‌ای graveolens به معنای «دارای بوی قوی» است و به رایحهٔ شاخص گیاه اشاره دارد.

نام‌های رایج محلی و جهانی

نام فارسی رایج این گیاه شوید است و در برخی گویش‌ها با صورت‌هایی مانند «شِوِد/شُوِد» نیز شنیده می‌شود. نام رایج جهانی آن Dill (انگلیسی) است و در بسیاری از زبان‌های اروپایی نام‌هایی نزدیک به آن وجود دارد که به قدمت حضور گیاه در فرهنگ‌های مدیترانه‌ای و اروپایی اشاره می‌کند.

خصوصیات - معرفی

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت مرطوب دماي مورد نياز 20-25 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز سبک، حاصلخیز و با زهکش مناسب

شوید گیاهی چند ساله و یا یکساله از خانواده چتریان است. ارتفاع آن به 40 تا 60 سانتیمتر می رسد. ساقه ها باریک و متناوب بوده که انشعابات زیادی دارند. برگها نخ مانند هستند ولی از برگهای رازیانه پهنای بیشتری دارند. گلها سفید و یا سفید-زرد هستند که در گل‌آذین چتری قرار می گیرند. بذرها نازک بوده که خطوط برجسته ای بر روی آن قرار دارد. ترکیبات موجود در شوید عبارتند از کربوهیدراتها، فیبر، ویتامین B1، B2، B3، B5، B12 ، ویتامین A، ویتامین C و همچنین کلسیم، آهن، منیزیم، منگنز، پتاسیم، فسفر، سدیم و روی. ترکیبات معطر شوید شامل Apiole، dillapiole، Carvone، Myristicin و Umbelliferone می شود.

میوه شوید دارای 5/2 تا 4 درصد اسانس می باشد که مقدار آن براساس منطقه جغرافیایی و فصل تغییر می کند و تا 7/7 درصد هم می رسد. قسمت اعظم اسانس میوه شوید، دـ کارن، لیمونن و آلفافلاندرن است که هر سه حدود 90 درصد اسانس را شامل می شوند. ترکیبات دیگر میوه شوید عبارتند از: دیلانوزید، کومارین‌ها، کامپفرول و ترکیب 3ـ گلوکورونیده آن، وی سنین، میریستیسین و سایر فلاوونوئیدها، اسیدهای فنلی، پروتئین(حدود 16 درصد)، چربی (حدود 15ـ 10 درصد). اسانس سر شاخه هوایی شوید که از سر شاخه تازه آن به روش تقطیر با بخار آب به دست می‌آید، شامل 28 تا 45 درصد ترکیبات کتونی مانند کارون می ‌باشد که بر اساس فصل محصول ‌برداری متفاوت است. ریشه گیاه شوید نیز دارای اسانس است که 95 درصد اسانس ریشه را آلفا ـ بتاپینن تشکیل می دهد.

شرایط محیط رشد

شوید برای رشد مناسب به آب و هوای گرم به خصوص در تابستان نیاز دارد. شوید به آفتاب کامل برای رشد نیاز دارد و کمترین میزان سایه نیز رشد آن را محدود می کند. بذرهای شوید می توانند بین 3 تا 10 سال قوه نامیه خود را حفظ کنند.

فصل گلدهی شوید شهریور و مهر است. بهترین زمان برداشت برگها در زمانیست که گلها شروع به باز شدن می کنند.

مقابله به آفات شوید - شوت

شوید آفت و یا بیماری خاصی ندارد. گاهی اوقات بلایت و بیماری باکتریایی aster yellows می توانند سبب خسارتهای جدی شوند. شته ها نیز می توانند مشکل زا باشند.

نحوه تکثیر شوید - شوت

تکثیر شوید از طریق کاشت مستقیم بذر در بهار است.

ویژگی‌های تولیدمثل شوید

شوید (Anethum graveolens) یک گیاه یک‌ساله از تیره چتریان است که تقریباً همیشه از طریق بذر تکثیر می‌شود و در خانه و باغ برای مصرف خوراکی/دارویی و گاهی زینتی کشت می‌گردد. این گیاه پس از گلدهی و بذر‌دهی چرخه زندگی خود را کامل می‌کند و معمولاً تکثیر رویشی پایداری ندارد.

تولیدمثل طبیعی (جنسی) و گرده‌افشانی

گل‌ها در چترهای مرکب تشکیل می‌شوند و عمدتاً با کمک حشرات (گرده‌افشانی حشره‌دوست) گرده‌افشانی صورت می‌گیرد، هرچند باد نیز می‌تواند نقش فرعی داشته باشد. پس از لقاح، میوه‌های خشک دو فندقه‌ای (بذرهای معطر) شکل می‌گیرند و با رسیدگی، بذرها می‌ریزند و در خاک جوانه می‌زنند. در باغ‌ها خودبذرافشانی و سبز شدن خودبه‌خودی در فصل بعد رایج است.

تکثیر مرسوم در خانه و باغ: کاشت بذر

اصلی‌ترین روش تکثیر شوید، کاشت مستقیم بذر در محل اصلی است زیرا ریشه راست و حساس دارد و جابجایی نشا می‌تواند رشد را کند کند. بذرها معمولاً در بهار یا پاییزِ ملایم، کم‌عمق کاشته می‌شوند و خاک یکنواخت مرطوب نگه داشته می‌شود تا جوانه‌زنی انجام شود.

جمع‌آوری و نگهداری بذر برای تکثیر

برای تکثیر، چترها وقتی قهوه‌ای و خشک شدند برداشت می‌شوند، سپس بذرها جدا و در جای خشک و خنک نگهداری می‌گردند. انتخاب بوته‌های سالم و پرعطر برای بذرگیری کیفیت نسل بعد را بهبود می‌دهد.

روش‌های غیرمعمول: قلمه و تقسیم بوته

تقسیم بوته و قلمه‌گیری در شوید عموماً کارآمد نیست و به دلیل یک‌ساله بودن و ریشه راست، روش استاندارد و قابل اتکا محسوب نمی‌شود.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

به دلیل اینکه شوید می تواند حشرات گرده‌افشان را جلب کند، کشت آن همراه با خانواده کدوئیان سودمند است. در مطالعات نشان داده شده است که شوید می تواند با باکتری استافیلوکوکوس و میکروب Saccharomyces cerevisiae مقابله کند.

خواص شوید عبارتند از درمان کمبود اشتها، عفونتها، مشکلات مجاری گوارشی، مشکلات مجاری ادراری، اسپاسم، نفخ، اختلالات خواب، تب، سرماخوردگی، برونشیت، مشکلات کبد و صفرا.

عوارض جانبی - هشدار

مصرف خوراکی شوید معمولا عوارض جانبی به همراه ندارد ولی ساییده شدن آن بر روی پوست منجر به التهابات پوستی و حساسیت پوست در برابر آفتاب می شود. بذر شوید باعث آغاز قاعدگی در زنان می شود و از اینرو سبب سقط جنین در زنان باردار می شود. در نتیجه، زنان باردار نباید از شوید و به خصوص بذر آن استفاده کنند. افرادی که به گیاهان دیگری از خانواده چتریان مثل رازیانه، هویج و ... حساسیت دارند نیز، نباید از شوید استفاده کنند. شوید با لیتیوم تداخل دارویی دارد. این گیاه تا حدودی مدر بوده و بر روی مکانیزم عمل لیتیوم در بدن تاثیر می گذارد و می تواند عوارض جانبی جدی به همراه داشته باشد.

ساير تصاوير :  

گياهان ديگر از همين خانواده :

آشنایی با تیره چتریان و جنس های آن