طراحان برتر بام سبز و روف‌گاردن در جهان

بام سبز و روف‌گاردن دیگر فقط فضایی برای قرار دادن چند گلدان یا ایجاد یک فضای نشیمن ساده در پشت‌بام نیست. امروزه طراحی بام سبز ترکیبی از معماری، طراحی منظر، مهندسی سازه، مدیریت آب و شناخت دقیق گیاهان است.

یک روف‌گاردن موفق باید علاوه بر زیبایی، با شرایط اقلیمی، میزان نور، وزش باد، ظرفیت باربری ساختمان و نیازهای نگهداری هماهنگ باشد. به همین دلیل، آشنایی با رویکرد طراحان برجسته معماری و منظر می‌تواند برای طراحان، معماران و علاقه‌مندان به محوطه‌سازی پشت‌بام بسیار الهام‌بخش باشد.

در این مقاله با تعدادی از معماران و طراحان منظر شناخته‌شده جهان آشنا می‌شویم که ایده‌های آن‌ها می‌تواند در طراحی بام سبز، روف‌گاردن و فضاهای سبز شهری مورد استفاده قرار گیرد.

۱. شیگرو بان؛ معماری سبک و ارتباط با طبیعت

Shigeru Ban معمار ژاپنی است که به دلیل استفاده خلاقانه از مصالح سبک، طراحی پایدار و توجه به رابطه میان انسان و طبیعت شهرت دارد.

رویکرد شیگرو بان برای طراحی بام سبز از چند جهت اهمیت دارد. در پروژه‌های پشت‌بامی، استفاده از سازه‌های سبک اهمیت زیادی دارد؛ زیرا وزن خاک، گلدان، آب و پوشش گیاهی می‌تواند بار قابل‌توجهی به ساختمان وارد کند.

از ایده‌های قابل استفاده در طراحی روف‌گاردن با الهام از شیگرو بان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• استفاده از سازه‌های سبک برای سایه‌بان و پرگولا
• انتخاب گلدان‌های سبک و مقاوم
• ایجاد ارتباط بصری میان فضای داخلی و فضای سبز پشت‌بام
• استفاده از مصالح طبیعی و قابل‌بازیافت
• طراحی فضاهای ساده، کاربردی و کم‌هزینه

در بام‌های سبز کوچک، این رویکرد کمک می‌کند فضای سبز بدون ایجاد احساس سنگینی و شلوغی طراحی شود.

۲. کنگو کوما؛ چوب، طبیعت و مقیاس انسانی

Kengo Kuma یکی از معماران برجسته ژاپنی است که استفاده از چوب، بافت‌های طبیعی، نور و ارتباط با محیط اطراف در آثار او اهمیت زیادی دارد.

در طراحی روف‌گاردن، استفاده از چوب می‌تواند حس گرما و صمیمیت ایجاد کند. کف‌سازی چوبی، نیمکت‌های ساده، فلاورباکس‌های چوبی و سایه‌بان‌های مشبک، از عناصری هستند که می‌توانند فضای پشت‌بام را از یک سطح خالی به محیطی قابل‌استفاده تبدیل کنند.

برای الهام گرفتن از سبک کنگو کوما می‌توان از این عناصر استفاده کرد:

• کف‌سازی چوبی یا طرح چوب
• ترکیب چوب با سنگ و گیاهان سبز
• استفاده از صفحات مشبک برای ایجاد سایه
• طراحی فضا در مقیاس انسانی
• ایجاد گوشه‌های کوچک برای نشستن و استراحت

در اقلیم‌های گرم و خشک، بهتر است چوب مورد استفاده در روف‌گاردن در برابر رطوبت، تابش خورشید و تغییرات دما مقاوم باشد. همچنین می‌توان از چوب‌های اصلاح‌شده یا مصالح جایگزین با ظاهر چوب استفاده کرد.

۳. کازویو سجیما و دفتر SANAA؛ سادگی و شفافیت

Kazuyo Sejima و دفتر معماری SANAA به دلیل طراحی‌های ساده، سبک، شفاف و مینیمال شناخته می‌شوند.

این رویکرد در طراحی روف‌گاردن‌های مدرن کاربرد زیادی دارد. یک بام سبز لزوماً نباید با عناصر متعدد و گیاهان فراوان پوشانده شود. گاهی ترکیب محدود و حساب‌شده‌ای از فضای سبز، مسیر حرکت، نشیمن و چشم‌انداز می‌تواند نتیجه بهتری ایجاد کند.

اصول قابل استفاده از این سبک عبارت‌اند از:

• استفاده از خطوط ساده و منظم
• پرهیز از شلوغی بصری
• ایجاد دید باز به شهر یا طبیعت اطراف
• استفاده از شیشه، فلز و مصالح روشن
• طراحی مسیرهای حرکتی واضح
• ترکیب فضاهای باز با توده‌های گیاهی کنترل‌شده

این سبک برای بام‌های سبز مدرن، ساختمان‌های اداری، هتل‌ها و خانه‌هایی که چشم‌انداز شهری دارند، بسیار مناسب است.

۴. ژیل کلمان؛ باغ پویا و طبیعت در حال تغییر

Gilles Clément طراح منظر فرانسوی، نظریه‌پرداز باغ و نویسنده‌ای است که بر پویایی طبیعت و دخالت حداقلی انسان در فرایندهای طبیعی تأکید دارد.

در نگاه ژیل کلمان، باغ یک فضای کاملاً ثابت و کنترل‌شده نیست؛ بلکه محیطی زنده است که در طول فصل‌ها تغییر می‌کند. این ایده برای طراحی بام سبز بسیار ارزشمند است، زیرا پشت‌بام می‌تواند به زیستگاهی برای گیاهان، حشرات مفید و پرندگان تبدیل شود.

در طراحی روف‌گاردن با الهام از این دیدگاه می‌توان:

• از گیاهان بومی و مقاوم استفاده کرد
• بخشی از فضا را به کاشت طبیعی‌تر اختصاص داد
• از سموم و مواد شیمیایی غیرضروری پرهیز کرد
• گیاهانی با زمان گل‌دهی متفاوت انتخاب کرد
• تغییرات فصلی را بخشی از زیبایی طراحی دانست
• برای جذب حشرات گرده‌افشان، گیاهان مناسب کاشت

این رویکرد به‌خصوص در بام‌های سبز گسترده و پروژه‌هایی که هدف آن‌ها کاهش مصرف آب و نگهداری است، کاربرد دارد.

۵. پیت اودولف؛ کاشت طبیعی‌گرا و گیاهان چندساله

Piet Oudolf طراح منظر هلندی، یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌ها در زمینه کاشت طبیعی‌گراست. طراحی‌های او بر ترکیب گیاهان چندساله، علف‌های زینتی و ساختار گیاهان در فصل‌های مختلف استوار است.

در باغ‌های طراحی‌شده به سبک اودولف، زیبایی فقط به دوره گل‌دهی محدود نمی‌شود. فرم ساقه‌ها، بافت برگ‌ها و ساختار خشک گیاهان در پاییز و زمستان نیز بخشی از طراحی به شمار می‌آید.

برای استفاده از این سبک در روف‌گاردن می‌توان ترکیبی از گیاهان زیر را در نظر گرفت:

• گیاهان چندساله مقاوم به خشکی
• علف‌های زینتی
• گیاهان پوششی
• گیاهان دارای فرم معماری
• گونه‌های دارای گل‌های فصلی
• گیاهان مناسب برای جذب زنبورها و پروانه‌ها

البته انتخاب گیاه باید بر اساس شرایط واقعی بام انجام شود. شدت باد، عمق بستر کاشت، میزان تابش و محدودیت آبیاری، تعیین می‌کند که چه گیاهانی در یک روف‌گاردن قابلیت رشد دارند.

۶. پاتریک بلان؛ دیوار سبز و پوشش گیاهی عمودی

Patrick Blanc گیاه‌شناس و طراح فرانسوی، از پیشگامان توسعه دیوارهای سبز عمودی است.

پروژه‌های او نشان دادند که پوشش گیاهی می‌تواند روی سطوح عمودی نیز شکل بگیرد و فضای سبز را از سطح زمین به دیوارها و نماها منتقل کند.

در طراحی بام سبز، ایده‌های پاتریک بلان فقط به دیوار سبز محدود نمی‌شود. در فضاهای کوچک می‌توان با استفاده از سطوح عمودی، ظرفیت سبزینگی پروژه را افزایش داد.

راهکارهای قابل استفاده عبارت‌اند از:

• طراحی دیوار سبز در کنار فضای نشیمن
• استفاده از فلاورباکس‌های عمودی
• پوشاندن دیوارهای کم‌منظر با گیاهان
• ایجاد حریم سبز با گیاهان عمودی
• ترکیب گیاهان رونده با سازه‌های مشبک
• استفاده از سیستم‌های آبیاری قطره‌ای

دیوار سبز به مراقبت، آبیاری و انتخاب گیاه مناسب نیاز دارد. در شهرهایی با تابستان گرم، انتخاب گونه‌های مقاوم و بررسی دقیق سیستم زهکشی اهمیت زیادی دارد.

۷. استفانو بوئری؛ ادغام معماری و پوشش گیاهی

دفتر Stefano Boeri Architetti با پروژه‌هایی که پوشش گیاهی را با معماری عمودی ترکیب می‌کنند، شناخته شده است. در این رویکرد، گیاهان بخشی از ساختار و هویت ساختمان هستند، نه عنصری تزئینی که در پایان به پروژه اضافه شود.

این ایده در مقیاس روف‌گاردن می‌تواند به شکل‌های مختلفی اجرا شود:

• طراحی تراس‌های سبز در ارتفاع
• ایجاد باغچه‌های پیوسته در اطراف ساختمان
• استفاده از درختچه‌ها برای کاهش دید و ایجاد حریم
• ترکیب گیاهان با سازه‌های معماری
• طراحی فضای سبز به‌عنوان بخشی از نمای ساختمان
• ایجاد ارتفاع با گیاهان کوتاه، متوسط و بلند

در چنین پروژه‌هایی باید وزن خاک و گیاه، دسترسی برای نگهداری، ایمنی در برابر باد و مسیر تخلیه آب از ابتدا بررسی شود.

۸. دفتر Gustafson Porter + Bowman؛ منظر شهری و فضای عمومی

دفتر Gustafson Porter + Bowman در زمینه طراحی منظر شهری، پارک‌ها، فضاهای عمومی و پروژه‌های بزرگ‌مقیاس فعالیت می‌کند. در پروژه‌های این مجموعه، فرم زمین، حرکت افراد، نشیمن، آب و پوشش گیاهی در ارتباط با یکدیگر طراحی می‌شوند.

این رویکرد می‌تواند برای طراحی روف‌گاردن‌های عمومی و تجاری بسیار مفید باشد. در یک پشت‌بام قابل‌استفاده، تنها کاشت گیاه اهمیت ندارد؛ بلکه نحوه حرکت و حضور کاربران نیز باید در نظر گرفته شود.

اصول کاربردی این سبک عبارت‌اند از:

• طراحی مسیر حرکتی مشخص
• ایجاد فضاهای نشیمن متنوع
• ترکیب بخش‌های آفتابی و سایه‌دار
• استفاده از پوشش گیاهی برای هدایت حرکت
• ایجاد فضاهای جمعی و خصوصی
• توجه به چشم‌انداز و نقاط دید

برای مثال، روف‌گاردن یک مجتمع تجاری می‌تواند شامل مسیر پیاده‌روی، فضای نشیمن، باغچه‌های سبز، فضای بازی یا محل برگزاری رویدادهای کوچک باشد.

۹. کاترین گوستافسون؛ فرم زمین، آب و تجربه فضایی

Kathryn Gustafson طراح منظر آمریکایی-بریتانیایی است که در طراحی‌های او فرم زمین، آب و تجربه انسان در فضا اهمیت ویژه‌ای دارد.

حتی در یک بام نسبتاً کوچک نیز می‌توان از تغییر ارتفاع، اختلاف سطح، مسیرهای منحنی و عناصر آبی به شکل کنترل‌شده استفاده کرد. البته در بام سبز، هرگونه اختلاف سطح یا ساخت عنصر آبی باید با توجه به وزن و ظرفیت سازه انجام شود.

ایده‌های قابل استفاده از این رویکرد شامل موارد زیر است:

• ایجاد اختلاف ارتفاع محدود در بستر کاشت
• استفاده از خطوط منحنی در مسیرها
• ترکیب سنگ، گیاه و آب
• طراحی فضا بر اساس تجربه حرکتی کاربران
• ایجاد نقطه کانونی در مرکز یا انتهای مسیر
• استفاده از آب‌نماهای سبک و کم‌مصرف

در پروژه‌های مسکونی، به‌جای حوض‌های سنگین می‌توان از آب‌نماهای کم‌عمق، پیش‌ساخته و سبک استفاده کرد.

۱۰. دفتر Gillespies؛ طراحی منظر پایدار و شهری

دفتر Gillespies در زمینه طراحی منظر شهری، فضاهای عمومی و پروژه‌های پایدار فعالیت دارد. در رویکردهای این دفتر، فضای سبز باید با نیازهای اجتماعی، زیست‌محیطی و عملکردی شهر هماهنگ باشد.

این موضوع برای بام سبز شهری اهمیت زیادی دارد. یک روف‌گاردن می‌تواند علاوه بر زیبایی، به کاهش دمای سطح بام، مدیریت بخشی از آب باران، ایجاد زیستگاه برای گونه‌های کوچک و افزایش کیفیت زندگی کاربران کمک کند.

در طراحی بام سبز پایدار می‌توان به این موارد توجه کرد:

• کاهش مصرف آب
• استفاده از گیاهان مقاوم و بومی
• جمع‌آوری و استفاده مجدد از آب باران
• انتخاب مصالح بادوام
• ایجاد سایه طبیعی
• کاهش جزیره گرمایی شهری
• افزایش تنوع زیستی
• طراحی برای نگهداری آسان و کم‌هزینه

جدول طراحان و دفاتر الهام‌بخش برای بام سبز و روف‌گاردن

چگونه از این ایده‌ها در طراحی بام سبز استفاده کنیم؟

الهام گرفتن از طراحان معروف به معنای کپی کردن پروژه‌های آن‌ها نیست. هر بام سبز باید متناسب با شرایط ساختمان و اقلیم قابل اجرا باشد و چند مرحله مهم پیش از طراحی و اجرا بررسی شود.

بررسی ظرفیت سازه

پیش از اجرای هر نوع روف‌گاردن باید ظرفیت باربری سقف توسط مهندس سازه بررسی شود. خاک خیس، گلدان، سنگ، مبلمان و آب‌نما وزن زیادی دارند و نمی‌توان بدون محاسبه آن‌ها را روی بام اجرا کرد.

توجه به اقلیم

تابش شدید، باد، گرمای سطح بام و کمبود آب از مهم‌ترین چالش‌های بام سبز در بسیاری از شهرهای ایران هستند. انتخاب گیاه باید بر اساس اقلیم، ارتفاع بام، جهت تابش و میزان دسترسی به آب انجام شود.

انتخاب گیاهان مناسب

گیاهان روف‌گاردن باید تا حد امکان دارای ویژگی‌های زیر باشند:

• مقاومت در برابر گرما و خشکی
• نیاز آبی کم یا متوسط
• تحمل باد
• ریشه‌های کنترل‌پذیر
• سازگاری با عمق بستر کاشت
• نیاز کم به هرس و مراقبت

در برخی پروژه‌ها می‌توان از گیاهان بومی، گیاهان پوششی، ساکولنت‌ها، گیاهان معطر و تعدادی از درختچه‌های مقاوم استفاده کرد؛ اما انتخاب نهایی باید با توجه به شرایط محل انجام شود.

طراحی سیستم زهکشی و عایق‌کاری

در بام سبز، عایق‌کاری و زهکشی به اندازه انتخاب گیاه اهمیت دارند. اجرای نادرست می‌تواند باعث نفوذ رطوبت شود. بام سبز معمولاً شامل بخش‌هایی مانند موارد زیر است:

• لایه محافظ عایق
• لایه ضدریشه
• لایه زهکش
• لایه فیلتر
• بستر کاشت
• پوشش گیاهی

جزئیات اجرایی باید بر اساس سیستم انتخابی و مشخصات ساختمان توسط متخصص تعیین شود.

ایجاد تعادل میان فضای سبز و فضای استفاده

یک روف‌گاردن کاربردی نباید تمام سطح بام را با خاک و گیاه پر کند. مسیر دسترسی، فضای نشیمن، محل نگهداری تجهیزات، سایه‌بان و فضای خدماتی نیز باید در طرح دیده شوند.

ترکیب مناسب می‌تواند شامل این بخش‌ها باشد:

• باغچه‌های سبز
• فضای نشیمن
• مسیر پیاده‌روی
• سایه‌بان یا پرگولا
• دیوار سبز
• فضای کاشت گیاهان معطر
• محل استراحت یا پذیرایی

انتخاب سبک طراحی بر اساس نوع پروژه

• برای یک روف‌گاردن مینیمال: از رویکرد SANAA و خطوط ساده استفاده کنید.
• برای فضای گرم و طبیعی: ایده‌های کنگو کوما و ترکیب چوب و گیاه مناسب است.
• برای بام کم‌مصرف و پایدار: از اصول ژیل کلمان و گیاهان مقاوم استفاده کنید.
• برای باغی با جلوه فصلی: سبک کاشت پیت اودولف گزینه مناسبی است.
• برای بام کوچک: دیوار سبز و طراحی عمودی با الهام از پاتریک بلان کاربرد دارد.
• برای پشت‌بام عمومی یا تجاری: اصول طراحی Gustafson Porter + Bowman مفید است.
• برای پروژه‌های شهری و بزرگ: رویکرد Stefano Boeri و Gillespies می‌تواند الهام‌بخش باشد.

جمع‌بندی

طراحی بام سبز و روف‌گاردن موفق، حاصل ترکیب زیبایی، عملکرد، مهندسی و شناخت طبیعت است. آثار طراحانی مانند شیگرو بان، کنگو کوما، ژیل کلمان، پیت اودولف و پاتریک بلان نشان می‌دهد که فضای سبز می‌تواند از یک عنصر تزئینی فراتر رود و به بخش مهمی از معماری و زندگی شهری تبدیل شود.

برای طراحی یک روف‌گاردن مناسب در ایران، باید ایده‌های جهانی را با شرایط بومی ترکیب کرد. ظرفیت سازه، اقلیم، میزان نور، باد، دسترسی به آب، نوع گیاهان و هزینه نگهداری، مهم‌تر از تقلید مستقیم از یک پروژه خارجی هستند.

بام سبز زمانی موفق خواهد بود که هم از نظر بصری جذاب باشد، هم برای کاربران قابل‌استفاده باشد و هم در طول زمان با هزینه و مصرف منابع منطقی نگهداری شود.