آموزش کامل کاشت و پرورش درخت گز در مناطق گرم و خشک

درخت گز (معمولاً گونه‌هاي جنس Tamarix) يکي از درختان بسيار مقاوم به خشکي، شوري و بادهاي گرم است و براي مناطق گرم و خشک انتخاب مناسبي به شمار مي‌رود. اين گياه هم به‌صورت کشت بذري و هم به‌صورت قلمه و نهال قابل تکثير است، اما براي داشتن مزرعه منظم و قابل مديريت، معمولاً استفاده از نهال يا قلمه‌هاي ريشه‌دار توصيه مي‌شود.

۱. شرايط مناسب اقليمي و خاک براي کشت گز

درخت گز با دماي بالا و تابش مستقيم آفتاب سازگار است و در برابر خشکي و کم‌آبي مقاومت خوبي دارد. بهترين عملکرد آن در مناطق گرم و خشک با زمستان‌هاي نسبتاً ملايم است. از نظر خاک، گز در خاک‌هاي سبک تا متوسط (شني، شني‌لومي و لومي) با زهکش مناسب بهتر رشد مي‌کند، اما از معدود گياهاني است که خاک‌هاي شور و قليايي را نيز تحمل مي‌کند. با اين حال براي رشد بهتر، خاکي با عمق کافي (حداقل ۸۰ سانتي‌متر)، زهکش خوب و بدون ماندآب انتخاب کنيد.

۲. آماده‌سازي زمين قبل از کاشت

قبل از هر چيز، زمين را شخم عميق (۳۰ تا ۴۰ سانتي‌متر) بزنيد تا خاک نرم و ريشه‌ها به‌راحتي در آن نفوذ کنند. سپس کلوخه‌ها را خرد کرده و زمين را ديسک بزنيد تا سطح نسبتاً يکنواختي به‌دست آيد. در اين مرحله مي‌توانيد کود دامي کاملاً پوسيده را به‌طور يکنواخت در سطح زمين پخش کرده و با خاک مخلوط کنيد. مقدار معمول کود دامي براي شروع کار حدود ۲۰ تا ۳۰ تن در هکتار است که به افزايش مواد آلي خاک و بهبود رشد اوليه کمک زيادي مي‌کند.

۳. روش‌هاي تکثير: بذر، قلمه و نهال

تکثير گز از سه روش اصلي انجام مي‌شود: بذر، قلمه و نهال آماده. کشت بذري براي طرح‌هاي جنگل‌کاري وسيع و کم‌هزينه مناسب است، اما يکنواختي و کنترل کمتري نسبت به نهال‌کاري دارد. قلمه‌گيري (استفاده از شاخه‌هاي يکساله به طول ۲۰–۳۰ سانتي‌متر) نيز روش رايجي است؛ اين قلمه‌ها ابتدا در خزانه يا گلدان ريشه‌دار شده و سپس به زمين اصلي منتقل مي‌شوند. براي کشت اصولي و با درصد موفقيت بالا، استفاده از نهال‌هاي يک‌ساله يا دوساله ريشه‌دار توصيه مي‌شود.

۴. زمان مناسب کاشت در مناطق گرم و خشک

بهترين زمان کاشت گز در اغلب مناطق گرم و خشک، اواخر زمستان تا اوايل بهار است؛ زماني که خطر يخبندان‌هاي شديد گذشته و خاک کمي گرم شده است. در مناطق خيلي گرم که زمستان‌هاي ملايم دارند، مي‌توان از اواخر دي تا اواخر اسفند اقدام به کاشت نهال کرد. در صورت استفاده از قلمه، معمولاً اواخر زمستان تا اوايل بهار زمان مناسبي است تا ريشه‌زايي با شروع گرما تسريع شود.

۵. عمق کاشت بذور گز

اگر قصد کشت بذري داريد، بذر گز بسيار ريز است و نبايد عميق کاشته شود. عمق مناسب براي کاشت بذر حدود ۰/۵ تا ۱ سانتي‌متر است. بذرها را روي بستر نرم و مرطوب پخش کرده و لايه بسيار نازکي از خاک يا ماسه نرم روي آن بپاشيد. آبياري بايد ملايم و به‌صورت باراني يا با آبپاش انجام شود تا بذرها شسته نشوند يا بيش از حد عميق نروند.

۶. عمق کاشت نهال يا قلمه گز

براي نهال ريشه‌دار، گودالي متناسب با حجم ريشه (معمولاً ۴۰×۴۰×۴۰ سانتي‌متر) حفر کنيد. نهال را طوري در گودال قرار دهيد که طوقه (محل اتصال ريشه به ساقه) کمي بالاتر يا هم‌سطح سطح خاک نهايي قرار گيرد؛ معمولاً عمق کاشت حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتي‌متر براي قرار گرفتن ريشه‌ها کافي است، اما گودال بايد عميق‌تر تا ۴۰ سانتي‌متر آماده شود تا خاک نرم و غني براي گسترش ريشه فراهم باشد. براي قلمه‌هاي چوبي، معمولاً ۲/۳ طول قلمه داخل خاک و ۱/۳ بيرون از خاک قرار مي‌گيرد؛ يعني اگر قلمه ۳۰ سانتي‌متر باشد حدود ۲۰ سانتي‌متر در خاک و ۱۰ سانتي‌متر بيرون از خاک خواهد بود.

۷. فاصله بين رديف‌ها و بوته‌ها (تراکم کاشت)

فاصله کاشت بسته به هدف شما (بادشکن، توليد چوب، پوشش بياباني يا زينتي) کمي متفاوت است، اما براي کشت رديفي در مناطق گرم و خشک مي‌توان از الگوهاي زير استفاده کرد:

– براي کشت اقتصادي و انبوه: فاصله روي رديف ۲ تا ۳ متر و فاصله بين رديف‌ها ۳ تا ۴ متر (تقريباً ۸۰۰ تا ۱۶۰۰ اصله در هکتار). – براي بادشکن و حاشيه مزارع: فاصله روي رديف ۱/۵ تا ۲ متر و فاصله بين رديف‌ها (در صورت چندرديفه بودن) ۲ تا ۳ متر. – براي فضاي سبز و منظرسازي: فاصله ۲ تا ۴ متر بسته به طرح و اندازه نهايي درخت.

۸. آبياري در سال‌هاي اوليه

اگرچه گز مقاوم به خشکي است، اما در سال اول و دوم پس از کاشت براي استقرار بهتر، نياز به آبياري نسبتاً منظم دارد. در سال اول، بسته به دما و بافت خاک، معمولاً هر ۷ تا ۱۰ روز يک‌بار آبياري عميق توصيه مي‌شود؛ طوري که رطوبت تا عمق ۳۰–۴۰ سانتي‌متر نفوذ کند. پس از استقرار کامل ريشه‌ها (از سال سوم به بعد) مي‌توان فاصله آبياري را بيشتر کرد يا در صورت وجود رطوبت کافي در خاک و سطح آب زيرزميني، آبياري را به حداقل رساند.

۹. برنامه کوددهي و کود مناسب براي رشد بيشتر گز

گز در خاک‌هاي فقير هم رشد مي‌کند، اما براي رشد سريع‌تر، تاج پرپشت‌تر و افزايش مقاومت، کوددهي اصولي بسيار مؤثر است. به‌طور کلي سه نوع کود اصلي در کشت گز مطرح است: کود دامي، کودهاي شيميايي NPK و در صورت نياز ريزمغذي‌ها.

۹-۱. کود دامي

در زمان آماده‌سازي زمين، افزودن ۲۰ تا ۳۰ تن در هکتار کود دامي کاملاً پوسيده باعث افزايش مواد آلي خاک، بهبود ساختار و نگهداري بهتر رطوبت مي‌شود. در باغچه‌ها يا کشت‌هاي کوچک مي‌توان به‌طور معمول ۳ تا ۵ کيلوگرم کود دامي پوسيده براي هر نهال در گودال کاشت يا به‌صورت چال‌کود در حاشيه سايه‌انداز درخت استفاده کرد.

۹-۲. کودهاي شيميايي (ازت، فسفر، پتاس)

براي رشد رويشي بهتر، کود ازته بسيار مهم است. معمولاً از ترکيباتي مانند اوره يا سولفات آمونيوم استفاده مي‌شود. مقدار تقريبي و عمومي (که بهتر است با آزمايش خاک اصلاح شود) براي هر هکتار در سال‌هاي ابتدايي مي‌تواند حدود ۵۰ تا ۸۰ کيلوگرم نيتروژن خالص باشد که در دو نوبت (اوايل بهار و اواسط فصل رشد) تقسيم مي‌شود. فسفر و پتاس بيشتر براي توسعه ريشه و افزايش مقاومت گياه مهم‌اند؛ معمولاً هنگام آماده‌سازي زمين ۵۰ تا ۷۰ کيلوگرم فسفر (به صورت سوپر فسفات) و ۳۰ تا ۵۰ کيلوگرم پتاس (به صورت پتاسيم سولفات) در هکتار مصرف مي‌شود. در مقياس تک‌درخت، مي‌توان سالانه حدود ۵۰ تا ۱۰۰ گرم کود کامل مثل ۱۵-۱۵-۱۵ يا ۲۰-۲۰-۲۰ را در دو نوبت در اطراف سايه‌انداز درخت مصرف کرد.

۹-۳. ريزمغذي‌ها و اصلاح خاک

در بسياري از خاک‌هاي مناطق خشک، کمبود آهن، روي يا منگنز ديده مي‌شود که مي‌تواند موجب زردي برگ‌ها (کلروز) شود. در صورت مشاهده علائم کمبود، مي‌توان از کودهاي ريزمغذي به‌صورت محلول‌پاشي بر روي برگ‌ها يا مصرف خاکي در اواخر زمستان يا اوايل بهار استفاده کرد. همچنين اگر خاک بسيار قليايي و سنگين است، افزودن گوگرد کشاورزي همراه با کود دامي به بهبود وضعيت خاک کمک مي‌کند.

۱۰. کنترل علف‌هاي هرز و نگهداري اوليه

در سال‌هاي اول رشد، رقابت علف‌هاي هرز مي‌تواند رشد نهال‌هاي گز را محدود کند. وجين مکانيکي (بيل‌زني سطحي) در طول فصل رشد و مالچ‌پاشي (استفاده از کاه و کلش، خرده چوب يا پلاستيک مالچ) در اطراف نهال، هم رطوبت را حفظ مي‌کند و هم جلوي رشد علف‌هاي هرز را مي‌گيرد. بهتر است حداقل شعاع ۵۰ سانتي‌متري اطراف هر نهال عاري از علف هرز باشد.

۱۱. هرس و فرم‌دهي درخت گز

گز به‌طور طبيعي شاخه‌زايي فراواني دارد. اگر هدف شما ايجاد بادشکن يا پوشش انبوه است، فقط شاخه‌هاي خشک، شکسته و بيمار را حذف کنيد. اما اگر قصد داريد درختان منظم‌تر و با تنه مشخص داشته باشيد، در سال‌هاي اول شاخه‌هاي پاييني اضافي را به‌تدريج حذف کرده و يک تنه اصلي قوي را حفظ کنيد. بهتر است هرس‌هاي اصلي در اواخر زمستان و قبل از شروع رشد بهاره انجام شود.

۱۲. آفات و بيماري‌هاي احتمالي

گز به‌طور کلي گياه مقاومي است، اما ممکن است در بعضي مناطق دچار آفت‌هايي مانند شته‌ها، شپشک‌ها يا برخي آفات چوب‌خوار شود. پايش منظم درختان و بررسي برگ‌ها و ساقه‌ها از نظر لکه، زردي غيرعادي، پيچيدگي برگ يا سوراخ‌هاي روي تنه، به تشخيص زودهنگام کمک مي‌کند. در صورت مشاهده، ابتدا از روش‌هاي غيرشيميايي و مديريت تلفيقي (هرس شاخه‌هاي آلوده، بهبود تغذيه و آبياري، استفاده از دشمنان طبيعي) استفاده کرده و در صورت لزوم با مشورت کارشناس از سموم مناسب بهره ببريد.

با رعايت اين اصول (انتخاب زمين مناسب، آماده‌سازي خوب خاک، کاشت در عمق صحيح، رعايت فاصله رديف‌ها، آبياري منظم در سال‌هاي اول و استفاده از کود دامي و کودهاي NPK به‌ويژه ازت) مي‌توانيد کشت گز موفق و پربازدهي در مناطق گرم و خشک داشته باشيد. براي کسب اطلاعات بيشتر درباره نگهداري گياهان و درختان مقاوم به خشکي، مقالات سايت نارگيل را مطالعه نماييد.