علت پوسیدگی و شکنندگی تنه درختان و ریزش میوه انار و راه‌های درمان

شرحي که داده‌ايد (سبز بودن ظاهر درخت، ولي شکستن راحت شاخه و تنه و حالت پودري شدن چوب از داخل) معمولاً نشان‌دهنده‌ي درگيري با آفات چوب‌خوار (سوسک‌هاي چوب‌خوار و سوراخ‌کننده‌ي تنه) و در مراحل پيشرفته، پوسيدگي داخلي ناشي از قارچ‌هاي پوسيده‌کننده‌ي چوب است. در انار نيز گنديدن ميوه‌ها روي درخت اغلب ترکيبي از آفات (کرم ميوه‌خوار، کرم گلوگاه) و بيماري‌هاي قارچي پوسيدگي ميوه است.

در آفات چوب‌خوار، حشرات ماده روي پوست تنه و شاخه‌ها تخم‌گذاري مي‌کنند و لاروها پس از خروج، به داخل چوب نفوذ کرده و شروع به تغذيه از بافت داخلي مي‌کنند. نتيجه اين است که چوب به‌تدريج خالي، ريش‌ريش و شبيه خاک‌اره و پودر مي‌شود. بيرون درخت ممکن است فقط کمي سوراخ ريز و خروج فضولات (خاک‌اره مانند) ديده شود، اما استحکام مکانيکي تنه و شاخه‌ها به‌شدت از بين مي‌رود و با يک تکان کوچک مي‌شکنند.

براي اطمينان از وجود آفات چوب‌خوار، دور تنه و شاخه‌هاي اصلي را به‌دقت بررسي کنيد. وجود سوراخ‌هاي ريز متعدد روي پوست، خروج خاک‌اره از سوراخ‌ها، جمع شدن خاک‌اره پاي درخت، و گاهي خروج حشرات بالغ از نشانه‌هاي مهم هستند. در قسمتي از تنه که مشکوک هستيد کمي پوست را با چاقوي تيز و تميز برداريد؛ اگر چوب زير آن پوک، تيره، ريش‌ريش يا پودري است، درخت به‌شدت درگير است.

درختاني که تنه آن‌ها به‌طور گسترده پوک و پودر شده، معمولاً امکان بازگشت ندارند، زيرا راه انتقال آب و مواد غذايي در قسمت عمده‌اي از تنه از بين رفته است. اين درختان در برابر باد و وزن تاج مقاومت ندارند و مي‌توانند به‌سادگي بشکنند و حتي خطرساز شوند. در چنين مواردي توصيه مي‌شود درختان کاملاً خشک يا به‌شدت پوک‌شده را از ريشه حذف کنيد و بسوزانيد تا منبع تکثير آفت براي ساير درخت‌ها باقي نماند.

در مورد درختاني که هنوز سالمي نسبي دارند ولي علائم اوليه آفت ديده مي‌شود، مي‌توان از روش‌هاي تلفيقي استفاده کرد. نخست، همه‌ي شاخه‌هاي خشک، شکسته و به‌وضوح آلوده را تا حد ممکن از قسمت سالم قطع و از باغ خارج و سوزانده يا دفن عميق کنيد. اين کار جمعيت لاروها و محل‌هاي تخم‌گذاري را کاهش مي‌دهد و در کنار سم‌پاشي موثرتر خواهد بود.

براي مبارزه شيميايي با آفات چوب‌خوار، معمولاً از سموم سيستميک يا تماسي مانند ايميداکلوپريد، دلتامترين، اندوسولفان (در گذشته، که اکنون در بسياري کشورها ممنوع است) يا ترکيبات مشابه استفاده مي‌شود. در مرحله خروج لارو (اوايل بهار و گاه اواخر تابستان، بسته به منطقه)، مي‌توان تنه و شاخه‌هاي اصلي را کاملاً با محلول سم پوشش داد. همچنين در برخي روش‌ها، تزريق محلول سم از طريق سوراخ‌هاي فعال آفت با سرنگ و سپس بستن محل با خمير پيوند يا گِل مرطوب انجام مي‌شود تا لارو در داخل از بين برود.

توجه داشته باشيد که زمان‌بندي سم‌پاشي بسيار مهم است؛ اگر لاروها عميقاً داخل چوب باشند، دسترسي سم دشوار مي‌شود. بنابراين لازم است چرخه‌ي زندگي آفت منطقه و زمان فعاليتش را از کارشناسان گياه‌پزشکي يا جهاد کشاورزي محلي جويا شويد. به‌علاوه، درختان ضعيف و تحت تنش (کم‌آبي، شوري، تغذيه نامناسب، هرس غلط) بسيار بيشتر در معرض حمله چوب‌خوارها هستند، پس تقويت درخت از نظر تغذيه و آبياري منظم، بخش جدايي‌ناپذير کنترل آفت است.

در مورد انار که ميوه‌ها روي درخت مي‌گندند، دو عامل مهم مطرح است: آفات ميوه‌خوار (مثل کرم گلوگاه انار) که با سوراخ کردن تاج و گلوگاه ميوه راه را براي قارچ‌هاي پوسيده‌کننده باز مي‌کنند، و آلوده شدن ميوه در زمان باران و رطوبت بالا به قارچ‌ها. کنترل اين مشکل شامل جمع‌آوري و نابودي همه ميوه‌هاي آلوده (روي درخت و روي زمين)، کاهش رطوبت بيش از حد در سايه‌انداز و تاج، کنترل آفت با سم‌پاشي به‌موقع در زمان تخم‌گذاري و خروج لارو، و در صورت لزوم استفاده از قارچ‌کش‌هاي مناسب به توصيه کارشناس است.

براي درختان فعلي‌تان، پيشنهاد عملي اين است: ابتدا فهرستي از درختان به‌شدت آسيب‌ديده (تنه بسيار پوک، شکستن مکرر) و درختان کم‌تر آسيب‌ديده تهيه کنيد. درختان کاملاً غيرقابل‌نجات را حذف و بسوزانيد. روي بقيه درختان، هرس بهداشتي قوي انجام دهيد، همه شاخه‌هاي مريض و پوک را تا جايي که به بافت سالم برسيد قطع کنيد. سپس در بازه مناسب (طبق توصيه گياه‌پزشک منطقه) دو تا سه نوبت سم‌پاشي هدفمند عليه آفات چوب‌خوار و آفات ميوه‌خوار انار انجام دهيد و در کنار آن، برنامه تغذيه‌اي متعادل (کود دامي پوسيده، کودهاي فسفره و پتاسه، و در صورت نياز ريزمغذي‌ها) و آبياري منظم را اجرا کنيد.

در نهايت، چون نوع دقيق آفت و قارچ بسته به منطقه و شرايط بسيار متغير است، بهترين کار اين است که نمونه‌اي از تنه پوک و ميوه‌هاي گنديده، به همراه چند عکس واضح از درختان را به کارشناس گياه‌پزشکي (يا مرکز خدمات جهاد کشاورزي منطقه) نشان دهيد تا آفت و بيماري دقيقاً شناسايي شده و برنامه مبارزه اختصاصي (نام سم، دُز، زمان مصرف) براي شما تنظيم شود.

براي آشنايي بيشتر با آفات و بيماري‌هاي درختان ميوه و روش‌هاي صحيح نگهداري آن‌ها، پيشنهاد مي‌شود مقالات سايت نارگيل را مطالعه نماييد.

با توجه به توضيحاتي که داده‌ايد (سبز بودن ظاهر درخت، اما شکستن ناگهاني با کوچک‌ترين تکان و پودري شدن چوب از داخل)، احتمال بسيار زياد مشکل شما مربوط به آفات چوب‌خوار (کرم‌ها و سوسک‌هاي چوب‌خوار) و در برخي موارد هم بيماري‌هاي پوسيدگي قارچي ريشه و تنه است. اين آفات داخل شاخه و تنه تونل ايجاد مي‌کنند، چوب را به شکل خاک‌اره يا پودر درمي‌آورند و در نتيجه تنه از درون پوک شده و با کوچک‌ترين فشار يا باد مي‌شکند.

براي اطمينان، اطراف محل شکستگي يا بخش‌هاي مشکوک تنه و شاخه را بررسي کنيد. اگر در شکاف‌ها، سوراخ‌هاي ريز، خروج شيره قهوه‌اي، يا دانه‌هاي ريز شبيه خاک‌اره (فضولات آفت) ديديد، به احتمال زياد آفات چوب‌خوار مانند سوسک چوبخوار، پروانه چوبخوار يا کرم ساقه‌خوار درختان ميوه عامل اصلي هستند. در برخي موارد، قارچ‌هاي پوسيدگي‌زا (مانند پوسيدگي طوقه و ريشه) هم مي‌توانند چوب را ضعيف و شکننده کنند که معمولاً همراه با تغيير رنگ چوب، بوي نامطبوع و پوسيدگي در ناحيه طوقه و ريشه است.

در مورد درخت انار، گنديدن ميوه‌ها روي درخت بيشتر به دو عامل اصلي برمي‌گردد: يکي بيماري‌هاي قارچي ميوه (مانند پوسيدگي ميوه)، و ديگري آفات ميوه‌خوار (مثل کرم گلوگاه انار) که راه ورود قارچ‌ها و باکتري‌ها را فراهم مي‌کنند. ميوه‌هاي آلوده معمولاً لکه‌هاي قهوه‌اي، نرم شدن بافت، ترک خوردن پوست و بوي نامطبوع دارند و به تدريج روي درخت گنديده و مي‌ريزند.

براي مديريت آفات چوب‌خوار در درختان سيب، زيتون و انار، ابتدا همه شاخه‌ها و تنه‌هاي شديداً آسيب‌ديده، خشک يا خيلي پوک را با هرس صحيح و در زمان مناسب (اواخر زمستان يا اوايل بهار) حذف کنيد. حتماً ابزار هرس را پس از هر درخت ضدعفوني کنيد تا اگر بيماري قارچي يا باکتريايي وجود دارد، به درختان سالم منتقل نشود. شاخه‌هاي آلوده را از باغ خارج کرده و بسوزانيد تا آفت در آن‌ها ادامه زندگي ندهد.

در مرحله بعد، تنه و شاخه‌هاي اصلي را با دقت بررسي کنيد و اگر سوراخ‌هاي فعال آفت و خروج خاک‌اره را ديديد، مي‌توانيد از تزريق يا چکانيدن حشره‌کش مناسب (مانند ايميداکلوپرايد يا استامي‌پريد و ساير سموم توصيه‌شده توسط کارشناس گياه‌پزشکي منطقه) داخل سوراخ‌ها و سپس بستن سوراخ با خمير پيوند يا گل استفاده کنيد. اين روش حتماً بايد طبق نظر کارشناس و با دقت و در زمان مناسب (همزمان با فعاليت لاروها) انجام شود.

براي پيشگيري از گسترش آفات چوب‌خوار، سفيد کردن (شست‌وشو و رنگ‌آميزي) تنه با محلول بردو يا رنگ پلاستيک سفيد مخصوص تنه در اواخر زمستان کمک زيادي مي‌کند. اين کار، هم از ترک‌خوردگي و آفتاب‌سوختگي تنه جلوگيري مي‌کند و هم شرايط را براي استقرار آفات سخت‌تر مي‌سازد. تغذيه صحيح درختان (کوددهي متعادل ازت، فسفر، پتاسيم و عناصر ريزمغذي) و آبياري منظم و بدون تنش نيز مقاومت درخت را در برابر آفات و بيماري‌ها بالا مي‌برد.

در مورد پوسيدگي و گنديدن ميوه‌هاي انار، حتماً ميوه‌هاي آلوده را زودتر از درخت جدا کرده و از باغ خارج کنيد تا منبع آلودگي براي سال بعد نباشند. از آبياري باراني روي تاج درخت، به‌ويژه در زمان رسيدن ميوه، خودداري کنيد؛ زيرا خيس ماندن طولاني ميوه و برگ‌ها، شرايط را براي قارچ‌ها مهيا مي‌کند. فاصله کاشت مناسب، هرس به‌موقع و باز کردن تاج درخت براي گردش بهتر هوا در بين شاخه‌ها، از رطوبت زياد و ماندگار جلوگيري کرده و شدت بيماري را کاهش مي‌دهد.

براي کنترل بيماري‌هاي قارچي ميوه انار و ساير درختان ميوه، در صورت شديد بودن مشکل، استفاده از قارچ‌کش‌هاي مناسب (مانند بردوفيکس، ترکيبات مسي يا قارچ‌کش‌هاي سيستميک مجاز) طبق زمان‌بندي و دوز پيشنهادي کارشناس گياه‌پزشکي توصيه مي‌شود. سم‌پاشي معمولاً در چند نوبت (اوايل فصل رشد، بعد از ريزش گلبرگ‌ها و در صورت نياز قبل از درشت شدن نهايي ميوه) انجام مي‌شود؛ اما حتماً بايد با توجه به شرايط اقليمي و قوانين منطقه‌اي تنظيم گردد.

نکته مهم اين است که آفات چوب‌خوار و پوسيدگي‌هاي تنه اغلب روي درختان ضعيف، با تنش آبي، تغذيه نامتعادل يا خاک نامناسب شديدتر مي‌شوند. بنابراين حتماً وضعيت خاک، زهکشي، برنامه آبياري (نه غرقابي سنگين و نه خشکي طولاني) و برنامه کوددهي را بررسي و اصلاح کنيد. کوددهي سه‌مرحله‌اي (اواخر زمستان، بعد از ريزش گل‌ها، و اواخر تابستان در صورت نياز) و افزودن کود دامي کاملاً پوسيده به خاک مي‌تواند کمک بزرگي به تقويت درختان کند.

براي تشخيص دقيق نوع آفت چوب‌خوار يا قارچ عامل پوسيدگي، بهتر است نمونه‌اي از شاخه آلوده، خاک‌اره خروجي و ميوه‌هاي گنديده انار را به يک کارشناس گياه‌پزشکي يا مرکز خدمات کشاورزي منطقه نشان دهيد تا دقيقاً نوع آفت/بيماري و سم يا روش کنترل مناسب را اعلام کند. اين کار از مصرف بي‌مورد و نادرست سموم جلوگيري کرده و نتيجه بهتري به شما مي‌دهد.

براي کسب اطلاعات بيشتر در زمينه آفات، بيماري‌ها و روش‌هاي صحيح نگهداري از درختان ميوه، مقالات سايت نارگيل را مطالعه نماييد.