دانستنیهای علمی
ردهبندی و جایگاه تبارشناختی
گز آتِل با نام علمی Tamarix aphylla به خانواده Tamaricaceae (گزها) تعلق دارد و در جنس Tamarix جای میگیرد. این جنس با سازگاریهای ویژه برای تحمل شوری و خشکی شناخته میشود و در سامانههای بومشناختی مناطق خشک نقش مهمی در تثبیت خاک دارد.
خاستگاه جغرافیایی و پراکنش طبیعی
خاستگاه بومی T. aphylla عمدتاً در شمال آفریقا، خاورمیانه و جنوبغرب تا مرکز آسیا گزارش شده است. این گونه در بسیاری از نواحی خشک و نیمهخشک بهطور طبیعی یا نیمهطبیعی دیده میشود و به دلیل تحمل بالای تنش، در برخی مناطق خارج از گستره بومی نیز کاشته و گاه گسترش یافته است.
زیستگاه و ویژگیهای بومشناختی
این درخت معمولاً در حاشیه رودخانهها، آبراهههای فصلی، دشتهای شور، سبخاها و خاکهای سبک تا شور-قلیایی رشد میکند. برگهای حقیقی آن بسیار کوچک و کاهشیافتهاند و فتوسنتز عمدتاً توسط شاخههای سبز انجام میشود؛ این سازگاری به کاهش تعرق و تحمل خشکی کمک میکند. گز آتِل میتواند با ترشح نمک از اندامهای هوایی یا تحمل یونها در بافتها با شوری کنار بیاید و در تثبیت ماسههای روان و کاهش فرسایش بادی مؤثر است.
تاریخچه و اهمیت علمی-انسانی
شواهد تاریخی نشان میدهد که گونههای جنس Tamarix از دیرباز در کمربند خشک دنیای قدیم بهعنوان بادشکن، تثبیتکننده خاک و درخت سایهدار کاشته میشدهاند. T. aphylla به دلیل رشد نسبتاً سریع و مقاومت اکولوژیک، در پروژههای سبزسازی مناطق خشک و مطالعات سازگاری گیاهان به شوری و کمآبی مورد توجه پژوهشگران قرار دارد.
![درخت گز آتِل]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی خشک
دماي مورد نياز
نواحی گرم و خشک بیابانی
خاک مورد نياز
خاک های لومی و شور
|
"درخت گز آتِل" یکی از درختان جنس و خانواده گز می باشد. این گیاه تا حدود 18 متر ارتفاع می تواند رشد کند. این درخت همیشه سبز بوده و بومی شمال، شرق و مرکز آفریقا است. اگرچه در خاورمیانه و بخش هایی از غرب و جنوب آسیا نیز رشد می کند.
برگ های این گیاه دارای آرایش متناوب و سوزنی شکل به طول یک تا دو میلیمتر بوده که در امتداد شاخه ها قرار دارند. از این برگ هاف نمک و املاح تراوش می شود که این املاح به صورت کریستاله درآمده و در سطح خارجی برگ ها نمایان می شوند. رنگ برگ ها به رنگ سبز مایل به آبی یا سبز مایل به خاکستری کمرنگ دیده می شود.
گل ها به تعدا زیاد، کوچک، به رنگ صورتی کمرنگ یا مایل به سفید و به صورت خوشه ای در خوشه های طویل به طول سه تا شش سانتیمتر و در انتهای شاخه ها ضاهر می شوند. گل های نر و ماده به صورت جدا از هم و روی یک گیاه قرار دارند. این گل ها دارای پنج کاسبرگ و پنج گلبرگ بوده که حدود دو میلیمتر طول دارند. گل های نر همچنین دارای پنج پرچم نیز می باشند. گل ها معمولاً در طول تابستان ظاهر می شوند.
میوه های این درختان، کوچک، زنگوله ای شکل، کپسولی، به طول دو تا سه میلیمتر و حاوی تعدادی بذر بسیار کوچک می باشد. هز بذر دارای یک دسته از کرک های ریز می باشد. اکثر بذرهای حاصل از این گیاه عقیم می باشند.
این گونه ها اغلب چند شاخه ای هستند و در نتیجه تاجی گسترده و پراکنده را ایجاد می کنند. پوست قدیمی روی تنه ی اصلی به رنگ خاکستری تیره یا خاکستری مایل به قهوه ای، زبر و دارای فلس هایی به صورت طولی می باشد. ولی ساقه های جوان، صاف، متصل و بدون شکاف و فلس و به رنگ سبز مایل به آبی یا سبز مایل به خاکستری هستند. شاخه های بالغ به رنگ قهوه ای بوده که به مرور زمان به خاکستری تغییر رنگ می دهند.
در گل های حاصل از این گیاه ترکیبات شیمیایی گالوتانن (Gallotannins) نظیر 2 و 6 دی گالول گلوکز و 3 و 6 دی گالول گلوکز یافت می شوند.
![Athel tamarisk]()
شرایط محیط رشد
گـز آتل درختی کهن سال است. این درخت به علت رسیدن ریشه اش به آب سطحی زمین عمر طولانی دارد. در بعضی مناطق گرمسیری بیش از هزار سال عمر می کند.
این گیاه از درختچه های مناطق بیابانی و شور می باشد. و اغلب در بستر آبراهه ها و رودخانه های شور و قلیایی نواحی خشک رویش دارد.
گیاهی مقاوم به خشکی و سازگار با شرایط سخت بیابان است.
اراضی شوری که خاک مرطوب داشته و یا تحت تأثیر جریانات فصلی رودخانه ها و آبراهه ها قرار دارند، از جمله رویشگاه های این درختچه محسوب می شود. این گیاه در انواع خاک ها با بافت شنی – رسی، سنگریزه دار و دشت های سیلابی با خاک های رسوبی عمیق یا نیمه عمیق دیده می شود. دامنه ارتفاع رویشگاه بین ٨٠٠ تا ١٢٠٠ متر از سطح دریا است.
مناسب ترین مکان برای رشد و ازدیاد آن منطقه های گرم و خشک بیابانی و خاک های شور و لومی است.
این گیاه در برابر تغییر دمای هوا نیز مقاومت زیادی دارد.
![tamarix aphylla]()
مقابله به آفات درخت گز آتِل
موریانه از پوست شاخه های خشک شده گز تغذیه می کند ولی به تنه اصلی آن آسیب نمی رساند.
پروانه برگ خوار، سرخرطومی گز، پسیل گز، پروانه تار عنکبوتی، شپشک گز و سوسک های چوب خوار نیز از آفت های گیاه گز محسوب می شوند. همچنین تعدادی از قارچ ها نیز وجود دارند که باعث پوسیدن ریشه این گیاه می شوند.
![درخت گز آتِل]()
نحوه تکثیر درخت گز آتِل
تکثیر این درختان از طریق کشت بذر، ریشه دار کردن قلمه ها و یا جدا کردن پاجوش ها صورت می گیرد. به دلیل عقیم بودن اکثر بذرهای این گیاه، ازدیاد آنها اغلب به روش های رویشی صورت می گیرد.
يكی از خصوصيات ارزنده اين درخت اين است كه تمامی قسمت های آن به نوعی قابل استفاده است. برگ، ميوه، گل و كل ريشه و پوست اين درخت قابل استفاده می باشد.
این گیاه سرشار از ويتامين A و ويتامين C است. سرشار از كلسيمی است كه به راحتي براي بدن قابل جذب است. سرشار از پروتئين و شيرافزا برای مادران شيرده است. به كنترل قند خون و بيماری ديابت كمك می كند. سرشار از پتاسيم و روی بوده و محافظ و تقويت كننده كبد، كيسه صفرا، كليه ها است. انرژی زا است و به هضم غذا کمک می کند. محافظ و تقويت كننده چشم ها نیز می باشد.