۱۳۹۵ نهم آذر

پنجه شیطان

harpagophytum procumbens devil's claw که به فارسی پنجه شیطان نامیده میشود، گیاهی از خانواده کنجد، بومی جنوب و جنوب غربی آفریقا می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: کمی مرطوب دمای محیط: نواحی گرمسیری خاک: خاک های سبک

دانستنیهای علمی

نام علمي

harpagophytum procumbens

نام لاتين

devil's claw

خانواده (تيره)

Pedaliaceae

رده‌بندی و جایگاه گیاه‌شناسی

Harpagophytum procumbens با نام رایج «پنجه شیطان»، یک گونهٔ علفی چندساله از تیرهٔ Pedaliaceae (کنجدیان) است. این گیاه در سردهٔ Harpagophytum قرار می‌گیرد که به‌واسطهٔ میوه‌های قلاب‌دار و سازگار با پراکنش جانوری شناخته می‌شود.

منطقهٔ بومی و پراکنش جغرافیایی

این گونه بومی بخش‌هایی از جنوب آفریقا است و به‌طور شاخص در نامیبیا، بوتسوانا و آفریقای جنوبی گزارش می‌شود. بیشترین حضور آن در کمربندهای نیمه‌خشک و خشکِ نواحی داخلی جنوب قاره دیده می‌شود؛ جایی که پوشش گیاهی باز و بارندگی محدود است.

زیستگاه و سازگاری‌های اکولوژیک

پنجه شیطان عمدتاً در ساواناهای خشک، بوته‌زارهای نیمه‌خشک و دشت‌های شنی رشد می‌کند و به خاک‌های سبک و زهکش‌دار (اغلب شنی) سازگار است. این گیاه با توسعهٔ اندام‌های زیرزمینی ذخیره‌ای، توان تحمل دوره‌های خشکی را افزایش می‌دهد؛ راهبردی که برای زیست در اقلیم‌های با نوسان بارش اهمیت دارد.

ویژگی‌های شاخص و نام‌گذاری

میوهٔ این گیاه دارای زوائد قلاب‌مانند است که به پشم یا اندام جانوران می‌چسبد و به پراکنش بذر کمک می‌کند. همین ساختار قلابی مبنای نام رایج «پنجه شیطان» است و از دیدگاه بوم‌شناسی، نمونه‌ای از هم‌پراکنشی با جانوران به شمار می‌آید.

تاریخچهٔ شناخت علمی

شناخت گیاه در منابع علمی با گسترش اکتشافات گیاه‌شناسی در آفریقای جنوبی تقویت شد و نام‌گذاری آن در چارچوب رده‌بندی کلاسیک گیاهان گلدار انجام گرفت. امروزه Harpagophytum procumbens به‌عنوان گونه‌ای شاخص از فلور خشک‌زی جنوب آفریقا در مطالعات زیست‌جغرافیا و اکولوژی مناطق خشک مورد توجه است.

خصوصیات - معرفی

پنجه شیطان گیاهی دارویی با نام علمی Harpagophytum procumbens از تیره کنجد یا Pedaliaceae است. این گیاه از گیاهان بومی جنوب و جنوب غربی آفریقا به خصوص صحرای نامیبیا و ماداگاسکار است. پنجه شیطان یک گیاه پربرگ بادوام با ریشه ها و جوانه های شاخ دار است. گل های صورتی و بنفش رنگ دارد و دارای ریشه ها یا پوششهای ثانوی نیز است که از ریشه های اصلی یا جانبی آن رشد می کنند. این گیاه فاقد بوی مشمئز کننده اما حاوی موادی است که مزهٔ آنرا تلخ کرده است.

نور مورد نياز

زیاد

آبياري و رطوبت

کمی مرطوب

دماي مورد نياز

نواحی گرمسیری

خاک مورد نياز

خاک های سبک

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

پنجه شیطان به شکل دکمه های ریشه ای به زمین چسبیده یا به صورت کلی قابل دسترسی است. می توانید انواع چای این گیاه (دم کرده) را از ریشهٔ خشک آن تهیه کنید.

مواد موثره گیاه پنجه شیطان (Harpagophytum procumbens) عبارتند از هارپاگوزید، هارپاگید، فلاونوئیدها (لوتئولین، کامفرول) اسیدهای فنولیک، اسید سینامیک، اسید کافئیک، اسید کلروژنیک، کینونون ها و فیتواسترول.

فراورده های دارویی گیاه پنجه شیطان از برش ها یا دکمه های خشک سائیده شده، تهیه می شوند. از ریشهٔ خشک این گیاه که قابل دسترسی نیز است می توانید انواع چای (دم کرده ها) را تهیه کنید. دکمه های آن حاوی ترکیبات فعالی به نام "مونوترپنیس" است. عنصر فعال این گیاه به نام هارپاگوسید (یا ترکیب مرتبط به نام هارپاگید) در داخل بدن به ماده دیگری تبدیل می شود. ماده جدید، به نام هارپاگونین، نیز می تواند ترکیب فعالی باشد که سبب کاهش التهاب ناشی از آرتریت شود.

پزشکان معالج از ریشهٔ این گیاه برای درمان روماتیسم، آتریت، درد ماهیچه ای، التهاب تاندون ها، مشکلات معده ای - روده ای، بیماری های کبدی و صفرا استفاده می کنند. تحقیقات بسیار زیادی روی حیوانات آزمایشگاهی و انسـان در عرض 4-3 دهه گذشته انجام شده است و اثربخشی گیاه پنجه شیطان به عنوان داروی ضد التهاب و ضد روماتیسم و ضد درد به اثبات رسیده است. به نظر می رسد مکانیسم اثر آن از طریق دخالت در آزادسازی کلسیم در سلولها انجام می گیرد و به علت اثر آنتی اکسیدان قوی که دارد اثر ضد التهابی آن توجیه می شود. چون التهاب، ناشی از وجود واکنش های اکسیداتیو است. همچنین مواد موثره گیاه پنجه شیطان علل ژنتیکی حداقل یک یا چند فرایند بیوشیمیائی که موجب التهاب می شود را مهار می نماید. در نتیجه التهاب، قرمزی، حرارت، ورم و درد را در مفاصل کاهش می دهد. در مطالعات in-vitro نشان داده شده است که عصاره الکلی گیاه پنجه شیطان، آزاد شدن فاکتور آلفا نکروزکننده تومور (TNFα) را که توسط بکارگیری منوسیت های انسانی و تحریک آنها با لیپوساکارید بدست می آید را، مهار می سازد. اثر ضد درد و ضدالتهاب عصاره این گیاه روی حیـوانات آزمایشـگاهی به اثبات رسیده است و همچنین در مطالعـات بالینی روی 122 بیمـار مبتـلا به استئـوآرتریت زانـو و کفل به مـدت 4 مـاه در مطالعـات دوسوکور در مقایسه با داروی ضد التهاب استاندارد مورد بررسی قرار گرفته و نشان داده است که درد و التهاب را کاهش می دهد. هارپاگوزید از طریق مهار سیکلواکسی ژناز و لیپواکسی ژناز تولید پروستاگلاندین و لوکوترین های مؤثر در مسیر التهاب را مهار می سازد

از پنجه شیطان قرصی به نام آرتروهرب فراوری شده که حاوی 480 میلی گرم عصاره خشک گیاه پنجه شیطان است که محتوی 12 میلیگرم هارپاگوزید است. مقدار مصرف آن 2 بار در روز و هر بار یک قرص بعد از غذا می باشد. طول مدت مصرف این فراورده محدودیت زمانی نداشته و بستگی به نوع و شدت بیماری دارد. همچنین قرص روماتوگل در درمان التهاب، درد و روماتیسم کاربرد دارد.

مقابله به آفات پنجه شیطان

آفات مهم پنجه شیطان (Harpagophytum procumbens)

مهم‌ترین آفات پنجه شیطان شامل نماتدهای ریشه، شته‌ها و تریپس‌ها هستند. نماتدها باعث گال‌زایی و ضخیم شدن ریشه‌های دارویی شده و کیفیت ماده مؤثره را کاهش می‌دهند. شته‌ها و تریپس‌ها با مکیدن شیره گیاهی، زردی، پیچیدگی برگ و کاهش رشد را ایجاد می‌کنند و می‌توانند ناقل ویروس باشند.

بیماری‌های قارچی و باکتریایی

پوسیدگی ریشه و یقه گیاه در خاک‌های سنگین و غرقابی شایع است. عامل آن قارچ‌های خاکزاد مانند فیتوفتورا و فوزاریوم هستند که سبب قهوه‌ای شدن بافت و پژمردگی ناگهانی می‌شوند. لکه برگی‌های قارچی در رطوبت بالا دیده می‌شوند و می‌توانند سطح فتوسنتز را کاهش دهند.

روش‌های پیشگیری و مبارزه

اصلی‌ترین راه کنترل، مدیریت زراعی و پیشگیری است. استفاده از بذر سالم، تناوب کشت با گیاهان غیرمیزبان، بهبود زهکشی و اجتناب از آبیاری سنگین ضروری است. کاربرد کودهای آلی پوسیده و میکروارگانیسم‌های مفید خاک، جمعیت نماتدها و قارچ‌های بیماری‌زا را کاهش می‌دهد. در صورت طغیان شته و تریپس، بهره‌گیری از صابون‌های حشره‌کش، روغن‌های گیاهی و دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک توصیه می‌شود.

هشدار - عوارض جانبی

پنجه شیطان گیاهی غیرسمی و بی خطر است، که اساساً هیچگونه عوارض جانبی در صورت رعایت میزان مصرفی توصیه شده ندارد. با این وجود، هیچکس به یقین نمی داند که آیا پنجه شیطان در صورت مصرف دراز مدت سمی خواهد بود یا نه.

اگر زخم معده و دوازدهه یا سنگ های صفراوی دارید، نباید از این گیاه استفاده کنید، مگر اینکه پزشک دستور دهد.

پنجه شیطان ماهیت قلبی دارد بدین معنا که اثرات پزشکی جدی روی قلب برجای می گذارد و از اینرو نباید از آن استفاده کنید، جز اینکه پزشک معالج دستور داده باشد. به نظر برخی، این گیاه می تواند سبب سقط جنین شود اما اسناد و مدارک علمی مؤید این ادعا وجود ندارد.

اگر باردار هستید، باید موضوع را قبل از مصرف دارو یا هر نوع تقویت کننده گیاهی به اطلاع پزشک خود برسانید.