کوله خاس

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی

Ruscus hyrcanus (کوله‌خاس) از تیرهٔ Asparagaceae (زیرتیرهٔ Nolinoideae؛ در رده‌بندی‌های قدیمی‌تر گاهی در Ruscaceae) و از جنس Ruscus است. اعضای این جنس به داشتن شاخه‌های پهن‌شده و برگ‌مانند موسوم به کلادود شناخته می‌شوند که نقش اصلی فتوسنتز را بر عهده دارند، در حالی‌که برگ‌های حقیقی معمولاً کوچک و فلس‌مانندند.

منطقهٔ بومی و پراکنش

این گونه بومی ناحیهٔ هیرکانی در جنوب دریای خزر است و با رویشگاه‌های جنگلی شمال ایران پیوند دارد. وابستگی نام گونه (hyrcanus) به هیرکانیا، به خاستگاه جغرافیایی آن اشاره می‌کند و از منظر زیست‌جغرافیایی در چارچوب عناصر فلوری جنگل‌های خزری تفسیر می‌شود.

زیستگاه و بوم‌شناسی

کوله‌خاس عمدتاً در زیرآشکوب جنگل‌های پهن‌برگ رشد می‌کند؛ جایی که سایه‌پسندی، رطوبت نسبی بالاتر و خاک‌های غنی از مواد آلی فراهم است. ساختار کلادودها به سازگاری با نور کم کمک می‌کند و ریخت بوته‌ای و پایا بودن اندام‌های زیرزمینی، پایداری آن را در زیستگاه‌های جنگلی افزایش می‌دهد.

دانستنی‌های تاریخی و نام‌شناسی

جنس Ruscus در سنت گیاه‌شناسی مدیترانه‌ای و اوراسیایی دیرشناخت است و در منابع رده‌بندی، بارها جابه‌جایی تیره‌ای را تجربه کرده است. Ruscus hyrcanus به‌طور خاص با تأکید بر پیوند فلوری هیرکانی، در ادبیات فلوری منطقه‌ای مطرح شده و نام علمی آن حامل اشارهٔ مستقیم به حوزهٔ تاریخی-جغرافیایی هیرکانیاست.

خصوصیات - معرفی

کوله خاس از گیاهان گلدار است. درختچه هایی با ریزوم های رونده و شاخه هایی شبیه برگ های سبز و تیغ دار پهن بوده، در حالیکه برگ های حقیقی به صورت فلس های کوچک غشایی هستند. گل ها از قسمت میانی شاخه های پهن (برگ ها) خارج می شوند که بسیار کوچک و مایل به سبزند ولی این گل های کوچک به میوه های سته نسبتا بزرگ یک دانه ای و به رنگ قرمز تبدیل می گردند. این جنس در حدود 7 گونه دارد که در نواحی مدیترانه تا قفقاز و جنگل های خزر پراکنده است  و در ایران فقط یک گونه آن به نام ک.له خاس گرگانی یافت می شود. 

شرایط نگهداری کوله خاس

نور مورد نياز متوسط آبياري و رطوبت مرطوب دماي مورد نياز 15-20 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز کوهپایه و کوهستان ها

دمـا و رطوبت مناسب کوله‌خاس (Ruscus hyrcanus)

کوله‌خاس گیاهی جنگلیِ سایه‌پسند و خنک‌دوست است. دمای ایده‌آل رشد آن حدود ۱۰ تا ۲۰ درجهٔ سانتی‌گراد است و گرمای بالای تابستان را تنها در صورت سایه و رطوبت کافی تحمل می‌کند. این گیاه به سرما مقاوم است، اما یخبندان‌های طولانی بدون پوشش برگی می‌تواند به ریشه‌های سطحی آسیب بزند. رطوبت نسبی متوسط تا بالا برای شادابی برگ‌ها ضروری است و خشکی طولانی‌مدت هوا و خاک باعث زردی و ریزش شاخه‌های ظریف می‌شود.

نور، خاک و آبیاری

بهترین شرایط نوری برای کوله‌خاس، سایه تا نیم‌سایه زیر تاج درختان است. نور مستقیم و شدید خورشید، به‌ویژه در اقلیم‌های گرم، موجب سوختگی و کمرنگ شدن برگ‌ها می‌شود. خاک مناسب باید عمیق، غنی از مادهٔ آلی، با بافت لومی تا لومی‌رسی و زهکش خوب باشد؛ خاک‌های سنگین و غرقاب‌شونده خطر پوسیدگی ریشه را افزایش می‌دهند. آبیاری منظم با حفظ رطوبت یکنواخت، بدون باتلاقی شدن، توصیه می‌شود. افزودن برگ پوسیده یا کمپوست جنگلی به بستر کاشت، ساختار خاک را بهبود داده و شرایط طبیعی رویشگاهی این گونه هیرکانی را شبیه‌سازی می‌کند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

فواید دارویی و درمانی کوله خاس: یک ضدالتهاب قوی برای بدن به شمار می رود. در درمان بیماری نارسایی مزمن وریدی، درمان علائم افت ناگهانی فشارخون و درمان بواسیر موثر می باشد. 

هشدار - عوارض جانبی

در موارد نادر کوله خاس ممکن است باعث ناراحتی معده، تهوع، اسهال یا استفراغ می شود. برای افراد مبتلا به دیابت مضر می باشد. کوله خاس حاوی ساپونین هاست، ترکیبات گیاهی که می توانند به عنوان ماده مغذی عمل کنند. اما ممکن است جذب مواد معدنی مانند روی و آهن را کاهش دهند. مصرف کوله خاس برای زنان باردار و شیرده توصیه نمی شود. از مصرف این گیاه برای گروه سنی نوزادان و کودکان اجتناب کنید. افرادی که داروهای کلیوی و داروهای فشار خون مصرف می کنند، باید قبل از استفاده از کوله خاص با پزشک خود مشورت کنند چون ممکن است با این داروها تداخل داشته باشد. 

زنگوله آبی اسپانیایی آگاو غول‌پیکر (آگاو سالمیانا) کلاغک مارچوبه نرمه / گل گردی بالارونده