۱۴۰۴ ششم دی

موز حبشی (موز انست)

این گیاه با نام علمی Musa ensete و نام مرسوم (Abyssinian Banana) که به فارسي موز حبشی (موز انست) ناميده ميشود، گياهي از خانواده Musaceae بومي بومی شرق آفریقا؛ به‌ویژه اتیوپی و مناطق مرتفع اطراف، و به‌طور طبیعی در نواحی گرمسیری کوهستانی با بارندگی مناسب رشد می‌کند مي باشد. نياز هاي اين گياه عبارتند از نور: متوسط رطوبت: کمی مرطوب دماي محيط: 22 خاک: خاک لومی عمیق، بسیار غنی از مواد آلی با زهکشی مناسب و رطوبت یکنواخت؛ تحمل‌ناپذیر نسبت به خشکی طولانی؛ pH کمی اسیدی تا خنثی حدود 5.5 تا 7

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه گیاه‌شناسی

Musa ensete که امروزه با نام علمی Ensete ventricosum شناخته می‌شود، متعلق به خانواده Musaceae است. این خانواده شامل موزها و خویشاوندان نزدیک آن‌ها بوده و از گیاهان علفی بزرگ گرمسیری تشکیل شده است. جنس Ensete از نظر ریخت‌شناسی به Musa نزدیک است، اما از نظر ساختار ریزوم و بذرها تفاوت‌های مهمی دارد.

منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی

زادگاه اصلی Ensete ventricosum آفریقا، به‌ویژه ناحیه شرق و مرکز این قاره است. کشور اتیوپی مرکز اصلی تنوع و اهلی‌شدگی این گونه به شمار می‌رود. این گیاه در ارتفاعات ۱۶۰۰ تا ۳۰۰۰ متر و در آب‌وهوای نسبتاً ملایم و مرطوب رشد می‌کند. در خارج از اتیوپی، به صورت پراکنده در کشورهای همسایه و در برخی مناطق استوایی جهان به عنوان گیاه زینتی کشت می‌شود.

زیستگاه و بوم‌شناسی

زیستگاه طبیعی Musa ensete دامنه‌های کوهستانی، جنگل‌های مرطوب، حاشیه رودخانه‌ها و مزارع مختلط استوایی است. این گیاه نسبت به خاک‌های عمیق، حاصلخیز و با زهکش خوب سازگار است و ریشه‌های قوی آن به تثبیت خاک در شیب‌ها کمک می‌کند. تاج گسترده و برگ‌های بزرگ آن در ایجاد ریزاقلیم مرطوب و سایه برای گیاهان زیرسطحی نقش مهمی دارد.

تاریخچه اهلی‌سازی و بهره‌برداری

Ensete ventricosum از هزاران سال پیش در اتیوپی اهلی شده و به عنوان «موز کاذب» شناخته می‌شود. برخلاف موزهای خوراکی معمول، بخش اصلی مصرفی آن ساقه کاذب و ریزوم نشاسته‌ای است، نه میوه‌ها. این گیاه ستون فقرات امنیت غذایی در برخی نواحی مرتفع اتیوپی بوده و به عنوان «درخت علیه قحطی» شهرت دارد. شواهد باستان‌گیاه‌شناسی و قوم‌گیاه‌شناسی نشان می‌دهند که سامانه‌های کشت سنتی آن یکی از پایدارترین نظام‌های کشاورزی کوهستانی در آفریقا است.

خصوصیات - معرفی

ساقه و ریزوم

گونه Musa ensete یا موز حبشی دارای ساقهٔ واقعی کوتاه و زیرزمینی به صورت ریزوم ضخیم است که منبع اصلی ذخیرهٔ مواد غذایی محسوب می‌شود. آنچه به‌صورت «ساقه» دیده می‌شود در واقع ساقهٔ کاذب حاصل از غلاف برگ‌ها است که به‌صورت استوانه‌ای و قطور تا حدود ۳–۵ متر ارتفاع می‌گیرد. رنگ آن معمولاً سبز مایل به زیتونی است و در برخی ارقام، لکه‌ها یا نوارهای ارغوانی تا قهوه‌ای دیده می‌شود.

برگ‌ها

برگ‌های موز حبشی بسیار بزرگ، ساده و نیزه‌ای تا بیضوی کشیده‌اند و طول آن‌ها می‌تواند به ۲ تا حتی ۵ متر برسد. پهنک برگ ضخیم‌تر و چرمی‌تر از بسیاری از انواع موز خوراکی است و همین ویژگی، گیاه را در برابر باد مقاوم‌تر می‌کند. رنگ سطح رویی برگ سبز براق و سطح زیرین سبز روشن‌تر است؛ در برخی ژنوتیپ‌ها رگه‌های ارغوانی در دمبرگ و محور میانی دیده می‌شود. رگبرگ میانی ضخیم و برجسته است و رگ‌های فرعی موازی، آرایش ظاهری منظم به پهنک می‌دهند.

گل‌آذین و گل‌ها

گل‌آذین از انتهای ساقهٔ حقیقی زیرزمینی خارج شده و به‌صورت خوشهٔ آویزان یا نیمه‌راست مشاهده می‌شود. براکته‌های (پوشینه‌های) بزرگ و رنگین، مشخصهٔ بارز گل‌آذین موز حبشی‌اند؛ رنگ آن‌ها معمولاً ارغوانی تا قرمز تیره است و تضاد زیبایی با گل‌های کرم تا زرد کم‌رنگ ایجاد می‌کند. گل‌ها به‌صورت دستجات مارپیچی روی محور گل‌آذین قرار می‌گیرند و گل‌های نر و ماده در بخش‌های مختلف خوشه تفکیک می‌شوند.

میوه و بذر

میوه‌ها از نظر شکل، استوانه‌ای تا اندکی خمیده‌اند و نسبت به موزهای خوراکی، کوتاه‌تر و ستبرتر هستند. پوست میوه سبز تا زرد-سبز بوده و در رسیدگی کامل ممکن است اندکی زردتر شود. بذرها درون میوه درشت، سخت و پرشمار بوده و رنگ آن‌ها قهوه‌ای تا سیاه است؛ این ویژگی، موز حبشی را به‌صورت یک گیاه بذرزا و متمایز از اغلب موزهای خوراکی بدون بذر معرفی می‌کند.

شرایط نگهداری موز حبشی (موز انست)

نور مورد نياز متوسط آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 22 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک لومی عمیق، بسیار غنی از مواد آلی با زهکشی مناسب و رطوبت یکنواخت؛ تحمل‌ناپذیر نسبت به خشکی طولانی؛ pH کمی اسیدی تا خنثی حدود 5.5 تا 7

معرفی کلی شرایط رشد Musa ensete

گیاه Musa ensete یا موز اِنستِت گونه‌ای گرمسیری است که برای رشد مطلوب به محیطی شبیه جنگل‌های گرم و مرطوب آفریقا نیاز دارد. این گیاه به سرما بسیار حساس است و برای کاشت در مناطق معتدل، معمولاً به پرورش گلدانی یا محافظت در گلخانه نیاز دارد.

دما و تحمل سرما

دامنه دمایی مناسب برای Musa ensete حدود ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد است. دمای زیر ۱۰ درجه سانتی‌گراد می‌تواند به برگ‌ها و بافت‌های گیاه آسیب جدی وارد کند و در یخبندان‌های شدید احتمال از بین رفتن کامل ریزوم وجود دارد. در مناطق سرد، باید در پاییز گیاه به فضای سرپوشیده، گلخانه یا داخل منزل منتقل شود.

نور مناسب

این گیاه به نور زیاد و فیلترشده نیاز دارد. بهترین مکان، جایی با نور غیرمستقیم قوی یا آفتاب صبحگاهی و سایهٔ ملایم بعدازظهر است. تابش مستقیم و شدید آفتاب نیمروز می‌تواند باعث سوختگی حاشیه برگ‌ها شود، به‌ویژه در گلدان و محیط‌های خشک.

رطوبت هوا و آبیاری

Musa ensete رطوبت نسبی بالای هوا (بالای ۵۰–۶۰٪) را ترجیح می‌دهد. در فضای بسته می‌توان با غبارپاشی ملایم، استفاده از رطوبت‌ساز یا قراردادن گلدان روی سینی سنگ‌ریزه و آب رطوبت را افزایش داد. خاک باید همواره کمی مرطوب بماند، اما از غرقاب و ماندن آب در گلدان باید به‌طور جدی اجتناب شود تا ریشه دچار پوسیدگی نگردد.

خاک و بستر کشت

بهترین بستر، خاکی سبک، حاصلخیز و بسیار خوب‌زهکشی‌شده است. ترکیبی از خاک باغچهٔ سبک، کود دامی کاملاً پوسیده یا کمپوست و پرلیت یا ماسه شسته توصیه می‌شود. pH کمی اسیدی تا خنثی (حدود ۶ تا ۷) برای جذب بهینه عناصر غذایی مناسب است. افزودن مواد آلی غنی به بستر، رشد رویشی قوی و تولید برگ‌های بزرگ‌تر را تسهیل می‌کند.

جریان هوا و محل کاشت

محیط رشد باید دارای تهویهٔ مناسب باشد، اما از جریان‌های سرد و بادهای شدید محافظت شود. در فضای باز، کاشت در مکان‌های نسبتاً محافظت‌شده در حاشیه دیوار یا کنار سایر درختان، به حفظ رطوبت و جلوگیری از پارگی برگ‌ها کمک می‌کند. ترکیب نور کافی، دمای پایدار و رطوبت بالا، کلید موفقیت در پرورش Musa ensete است.

منابع :




ساير تصاوير :
 


 
 
 


گياهان ديگر از همين جنس :
 

موز صورتی موز زینتی موز یانان

گياهان ديگر از همين خانواده :
 

موز زینتی موز صورتی موز یانان موز

  محسن شهاب الدین