دم‌مارمولک (هوتوینا کورداتا)؛ گیاه داروییِ معطر با برگ‌های قلبی‌شکل

نویسنده: محبوبه آشناور

تاریخ انتشار: 1392/11/13

هوتوینیا کورداتا (Houttuynia cordata) که در ایران گاهی با نام «دم مارمولک» شناخته می‌شود، گیاهی علفی، چندساله و ریزوم‌دار از تیرهٔ Saururaceae است.

**شرایط دما، رطوبت و نور (محیط رشد):**
در دمای معتدل تا گرم بهتر رشد می‌کند (تقریباً ۱۵–۳۰°C) و به سرما و یخ‌زدگی حساس است (بخش هوایی ممکن است آسیب ببیند، اما ریزوم‌ها در خاک تا حدی دوام می‌آورند). به رطوبت بالا و خاک همواره مرطوب تا خیس علاقه‌مند است و در خاک‌های نیمه‌غرقابی نیز موفق است. از نظر نور، آفتاب ملایم تا نیم‌سایه مناسب‌تر است؛ در گرمای شدید، نیم‌سایه کیفیت رشد را بهتر حفظ می‌کند.

**بومی و زیستگاه:**
بومی شرق و جنوب‌شرق آسیا (از جمله چین، ژاپن، کره و بخش‌هایی از هند و ویتنام) است. زیستگاه طبیعی آن نواحی مرطوب مانند حاشیهٔ جویبارها، زمین‌های نمناک، باتلاق‌های کم‌عمق و زیرآشکوب جنگل‌های مرطوب است.

**خصوصیات ظاهری اندام‌های گیاه:**
ساقه‌ها خزنده تا نیمه‌افراشته و از ریزوم‌های زیرزمینی گسترش می‌یابند و به‌سرعت کلونی تشکیل می‌دهند. برگ‌ها ساده، قلبی‌شکل تا پهن‌تخم‌مرغی، با نوک تیز و دمبرگ مشخص‌اند و در برخی ارقام ته‌رنگ‌های ارغوانی/قرمز دیده می‌شود. گل‌آذین به صورت سنبلهٔ کوتاه و متراکم است که معمولاً با ۴ براکتهٔ سفید و گلبرگ‌نما احاطه می‌شود و ظاهر «گل» را ایجاد می‌کند؛ گل‌ها ریز و فاقد گلبرگ‌های نمایان‌اند.

**نام رایج محلی در ایران و جهان:**
در منابع فارسی: «هوتوینیا»، «دم مارمولک». در جهان: *Houttuynia*, *Fish mint*, *Chameleon plant*, *Heartleaf*, و در شرق آسیا با نام‌های رایج محلی مانند «دُکودامی» (ژاپنی) و «یو شینگ چائو» (چینی) شناخته می‌شود.

**کاربرد مشهور:**
این گیاه در طب سنتی شرق آسیا بسیار شناخته‌شده است و از آن به‌عنوان گیاه دارویی (به‌ویژه در فرآورده‌های گیاهی مرتبط با عفونت‌ها و التهاب) و نیز گاهی به‌صورت خوراکی/سبزی معطر در برخی مناطق استفاده می‌شود.

هوتوینا کورداتا -دم مارمولک

نام علمي

Houttuynia cordata

نام لاتين

Lizard tail

خانواده (تيره)

Saururaceae

دانستنیهای علمی

گیاه Houttuynia گیاهی است چند ساله از خانواده Saururaceae (ساروراسه) که بومی ژاپن، کره، جنوب چین و جنوب شرقی آسیا میباشد.

جنس هوتوینا ، شامل 2 گونه متفاوت میباشد که این گیاه یکی از آن دو میباشد و در امکان مرطوب و سایه دار به خوبی رشد میکند.
نامگذاری این گیاه در قرن 18 ، توسط گیاه شناس هلندی صورت گرفت.

هوتوینا به عنوان گیاه پوششی در مناطق مرطوب کاشته میشود و مناسب برای کاشت دور استخر، مرزهای مرطوب و باغها میباشد.

این گیاه در آمریکا و استرالیا به عنوان علف هرز تلقی میشود.( زیرا رشد سریعی دارد و پوششی میباشد.)

خصوصیات - معرفی

هوتوینا ، گیاهی چند ساله است که بین 20 تا 80 سانتیمتر رشد میکند ، بین 0.5 تا 1 متر گستردگی دارد و بین 2 تا 5 سال زمان نیاز دارد تا به رشد کامل خود برسد.
این گیاه دارای ساقه هایی ریشه مانند است، برگهایی پهن و قلبی شکل دارد که بین 4 تا 9 سانتیمتر طول و بین 3 تا 8 سانتیمتر عرض دارند.
برگها به صورت چند رنگ میباشند، ترکیب رنگهای سبز، آبی، کرم، زرد ، قرمز و صورتی.
قشنگترین طرح و رنگ برگها زمانی است که در آفتاب کامل قرار گرفته باشند.
گلها در اواخر بهار و یا اوایل تابستان شکوفا میشوند .
این گلها به رنگ سفید و یا زرد هستند، دارای 4 براکت بوده و گل آذین آن به رنگ سبز گم رنگ میباشد، طول آنها بین 2 تا 3 سانتیمتر و عرضی بین 4 تا 6 سانتیمتر دارند .
میوه این گیاه، ارزش خاصی ندارد و زینتی میباشد.

شرایط محیط رشد

دمای مورد نیاز

12 درجه سانتیگراد

آبیاری و رطوبت

رطوبت مورد نیاز هوتوینا کورداتا -دم مارمولک

مرطوب

نور مورد نیاز

متوسط

خاک مورد نیاز

خاک شنی، ماسه ای ، لومی، مرطوب و خوب زهکشی شده

نگهداری از گیاه دم مارمولک بسیار ساده بوده و به شرح زیر است:

خاک: خاک شنی، ماسه ای، لومی، کمی اسیدی، مرطوب و خوب زهکشی شده.
این گیاه در طیف وسیعی از خاک ها رشد میکند . ( از جمله خاک خشک)
دما: دمای بین -3 درجه تا 28 درجه برای رشد این گیاه مناسب است.
نور: آفتاب کامل - نیم سایه.
بهترین حالت برای رشد این گیاه ، قرار گرفتن در آفتاب کامل است.
این گیاه در سایه نیز به راحتی رشد میکند.
آبیاری: به طور متوسط انجام گیرد.
از آبیاری بیش از حد باید جلوگیری شود.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

گیاه هوتوینا دارای خواص خوراکی و دارویی نیز میباشد:

- در چین از ریشه های این گیاه در آشپزی استفاده میشود.
- در هند و ویتنام ، این گیاه به عنوان سبزی کاشته میشود و به عنوان چاشنی گیاهی مورد استفاده قرار میگیرد.
خواص درمانی:
هوتوینا دارای خاصیت سم زدایی، ضد ویروسی و ضد چاقی میباشد.
در برخی کشورها ، از این گیاه برای درمان ذات الریه استفاده میشود.

معرفی و راهنمای پرورش سبزی جات برگی - هوتوینا کورداتا -دم مارمولک

مقابله به آفات هوتوینا کورداتا -دم مارمولک

آفات رایج

در Houttuynia cordata، شته‌ها با مکیدن شیره گیاهی باعث پیچیدگی برگ و ترشح عسلک می‌شوند. برای کنترل، شست‌وشوی گیاه با آب، افزایش تهویه، و در صورت تداوم، استفاده از صابون حشره‌کش یا روغن نیم به‌صورت محلول‌پاشی ملایم توصیه می‌شود. کنه تارتن در هوای گرم و خشک با لکه‌های ریز و تار روی برگ ظاهر می‌شود؛ افزایش رطوبت محیط و حذف برگ‌های شدیداً آلوده مؤثر است. حلزون و راب نیز در بسترهای مرطوب برگ‌ها را می‌جوند؛ جمع‌آوری دستی، تله‌های مناسب و پاکسازی پناهگاه‌های مرطوب کمک‌کننده است.

بیماری‌های مهم

پوسیدگی ریشه/طوقه معمولاً در اثر ماندابی شدن و قارچ‌های خاکزی رخ می‌دهد و با زردی، پژمردگی و بوی نامطبوع خاک همراه است. زهکشی بهتر، کاهش آبیاری و تعویض خاک آلوده، اقدامات کلیدی هستند. لکه‌برگی قارچی به‌صورت لکه‌های قهوه‌ای/سیاه گسترش‌یابنده دیده می‌شود؛ حذف برگ‌های مبتلا، آبیاری از پای بوته و فاصله‌دهی برای جریان هوا اهمیت دارد.

پیشگیری و مدیریت

بهترین راه کنترل، پیشگیری است: بستر سبک و زهکش‌دار، آبیاری منظم بدون غرقابی، قرنطینه گیاهان تازه‌وارد و پایش هفتگی پشت برگ‌ها. در آلودگی‌های شدید، استفاده هدفمند از قارچ‌کش/حشره‌کش کم‌خطر طبق برچسب و تکرار با فاصله مناسب انجام شود.