درخت شمعی یا کَندلنات (Aleurites moluccanus) درختی همیشهسبز یا نیمهخزاندار از تیره فرفیون است که بهخاطر برگهای بزرگ، تاج گسترده و دانههای روغنی مشهور است. این گیاه بومی نواحی گرمسیری جنوبشرق آسیا و اقیانوس آرام بوده و در اقلیمهای گرم بهسرعت رشد میکند. برای بهترین رشد به نور زیاد و آفتاب مستقیم نیاز دارد و در سایه عمیق ضعیف میشود. آبیاری متوسط و منظم همراه با زهکشی خوب ضروری است؛ خاکهای سبک تا لومی را میپسندد و به خشکی کوتاهمدت مقاومتر از غرقابی است. در برابر سرما حساس است و باید در دمای گرم نگهداری شود. میوهها و دانهها ارزش صنعتی دارند، اما مصرف خوراکی باید با احتیاط و فرآوری مناسب انجام شود.
دانستنیهای علمی
نام علمي
Aleurites moluccanus
ردهبندی و جایگاه گیاهشناسی
Aleurites moluccanus با نام رایج «درخت شمعی» از تیره فرفیونیان (Euphorbiaceae) است. این گونه در سرده Aleurites قرار میگیرد؛ سردهای از درختان روغندار که بهدلیل ترکیبات لیپیدی دانهها از نظر بومشناسی و اقتصادی اهمیت دارند. نام گونه moluccanus به پیوند تاریخی آن با ناحیه ملوک/جزایر ملوک اشاره دارد.
منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی
زادگاه طبیعی A. moluccanus در جنوبشرقی آسیا و اقیانوسیه گزارش میشود و بهطور کلاسیک با مجمعالجزایر مالایی (از جمله نواحی پیرامون ملوک) پیوند دارد. این درخت در بسیاری از جزایر اقیانوس آرام، سپس در مناطق گرمسیری دیگر جهان نیز گسترش یافته و در برخی نواحی بهصورت گونهای معرفیشده پایدار شده است.
زیستگاه و ویژگیهای اکولوژیک
زیستگاه مطلوب درخت شمعی شامل اقلیمهای گرمسیری تا نیمهگرمسیری با نور کافی و فصلهای بارندگی مشخص است. این گونه اغلب در حاشیه جنگلها، دامنههای کمارتفاع، زمینهای آبرفتی و همچنین زیستگاههای دستخورده (پس از تخریب یا کشت) دیده میشود و میتواند در فرایندهای جانشینی گیاهی نقش داشته باشد. تحمل نسبی به خاکهای متفاوت سبب میشود در شرایط گوناگون، بهویژه در مناطق باز و آفتابگیر، استقرار یابد.
تاریخچه و اهمیت علمی-فرهنگی
درخت شمعی از گذشته در جوامع اقیانوسیه و جنوبشرقی آسیا شناخته شده است. دانههای روغنی آن از نظر قومگیاهشناسی اهمیت داشتهاند و کاربردهای سنتی، زمینه توجه پژوهشگران به ترکیب شیمیایی روغن و نقشهای اکولوژیک این گونه را فراهم کرده است.
خصوصیات - معرفی
ساقه و پوست
درخت Aleurites moluccanus (درخت شمعی) معمولاً تنهای راست با تاجی گسترده دارد. پوست تنه در جوانی نسبتاً صاف و به رنگ خاکستری روشن تا قهوهای است و با افزایش سن کمی زبر و ترکدار میشود. شاخهها ضخیم و شکنندهنما بوده و در انتهاها رشد جوانههای کرکدار دیده میشود.
برگها
برگها بزرگ و پهن هستند و اغلب به شکل تخممرغی تا تقریباً مثلثی دیده میشوند. در بسیاری از افراد، برگها میتوانند ۳ تا ۵ لوب کمعمق داشته باشند. سطح برگ معمولاً سبز تیره است، اما به دلیل وجود کرکهای ریز، بهویژه در برگهای جوان، درخششی نقرهای یا خاکستریگون پیدا میکند. حاشیه برگ عمدتاً صاف است و رگبرگها برجستهاند؛ دمبرگ نسبتاً بلند و محکم است.
گلآذین و گلها
گلها در خوشهها یا پانیکولهای انتهایی ظاهر میشوند و معمولاً کوچک تا متوسطاند. رنگ گلها سفید مایل به کرم است و به علت پرچمهای فراوان، مرکز گل حالت پُرتر و برجستهتری دارد. گلها غالباً معطر و دارای تقارن شعاعیاند و کاسبرگها کوچکتر از گلبرگها دیده میشوند.
میوه و بذر
میوه به صورت شفت یا کپسول گوشتینما و تقریباً کروی است که در رسیدگی به رنگ سبز تا زرد-قهوهای تغییر میکند. هر میوه معمولاً چند بذر بزرگ و سخت دارد. بذرها روغنی و سنگین هستند و پوستهای ضخیم و قهوهای دارند که از اندامهای شاخص این گونه به شمار میآید.
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
18 تا 32 درجه سانتیگراد
خاک مورد نياز
خاک سبک تا متوسط با زهکشی خوب (شنی-لومی)، نسبتاً سازگار با خاکهای فقیر؛ pH کمی اسیدی تا خنثی
|
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
کاربردهای دارویی و پزشکی
روغن دانه Aleurites moluccanus در طب سنتی برخی نواحی بهصورت موضعی برای نرمکردن پوست و کمک به کاهش خشکی و التهابهای سطحی بهکار رفته است. همچنین فرآوردههای موضعی برگ یا پوست ساقه در بعضی سنتها برای تسکین موقت ناراحتیهای پوستی استفاده شدهاند، اما بهعلت احتمال تحریک پوستی و سمیت بخشهایی از گیاه، مصرف خوراکی خودسرانه توصیه نمیشود.
کاربردهای صنعتی و فنی
مهمترین کاربرد صنعتی این گیاه، استخراج روغن خشکشونده از دانه است. این روغن در تولید رنگها و پوششهای محافظ چوب، ورنی، لاک، جوهر چاپ و برخی رزینها کاربرد دارد و به ایجاد فیلم محافظ پس از خشکشدن کمک میکند. در برخی کاربردها از آن در فرمولاسیون صابون و محصولات چربکننده نیز بهره میبرند.
کاربردهای سنتی و خانگی
دانههای روغنی این درخت بهصورت سنتی برای ساخت شمع و مشعل بهکار میرفتهاند؛ به این شکل که دانهها را روی هم یا روی رشتهای قرار میدادند و بهدلیل روغن فراوان، بهخوبی میسوختند. همچنین چوب درخت در برخی مناطق برای مصارف سبک و ساخت وسایل ساده استفاده شده است.
منابع :
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
گياهان ديگر از همين خانواده :