این مقاله به بررسی راهبردهای باغبانی کارآمد در شرایط خشکی و محدودیت منابع آبی میپردازد. تمرکز اصلی بر درک فیزیولوژی گیاه، بهویژه نقش ریشهها و برگها در جذب و اتلاف آب است. ابتدا اهمیت توسعه سیستم ریشهای قوی در خاک پوک و غنی از مواد آلی برای افزایش نفوذ و نگهداشت رطوبت تشریح میشود و نقش مالچ در تثبیت رطوبت و محافظت از ریشههای مویین برجسته میگردد. سپس، سازوکار تعرق و عوامل مؤثر بر آن توضیح داده شده و روشهای کاهش اتلاف آب از طریق ایجاد سایه، بهرهگیری از سایهبانها و محافظت گیاهان در برابر باد، بهویژه برای نشاهای جوان، ارائه میشود.
در دورههای خشکسالی، تأمین آب کافی برای زنده ماندن، چه برسد به رشد و شادابی گیاهان، دشوار میشود. با خشک شدن چاهها، پایین آمدن سطح مخازن و اعمال محدودیتهای آبیاری در بسیاری از مناطق، چارهای جز کاهش میزان آبی که به گیاهان میدهیم نداریم. پس چطور میتوانیم در عین مصرف حداقلی آب اضافی، گیاهان را شاداب و سالم نگه داریم؟
سعی کنید مثل یک گیاه فکر کنید. اگر بدانید گیاه چگونه آب را دریافت و مصرف میکند، برنامهریزی و نگهداری یک باغ کممصرف از نظر آب، هم سادهتر و هم تا حدی سرگرمکننده خواهد شد.
همه چیز درباره ریشهها
بیشتر گیاهان تنها مقدار بسیار کمی رطوبت را از طریق برگهای خود جذب میکنند. تقریباً تمام آبی که نیاز دارند باید از طریق ریشهها جذب شود. پس هر چه ریشههای بیشتری داشته باشند، برای یافتن و جذب رطوبت آمادگی بیشتری خواهند داشت. یک سیستم ریشهای قوی با انبوهی از ریشههای موییِ اسفنجمانند، بهترین تضمین بقای گیاه در شرایط خشکسالی است.
برای آنکه یک گیاه بتواند سیستم ریشهای خوبی توسعه دهد، ریشهها باید بتوانند در خاک پیشروی کنند. برای این کار، ریشهها نیاز دارند در خاکی شل و خرددانه (پوک) کار کنند، نه خاکی سخت و فشرده. باغبانان میتوانند با شکستن لایههای فشرده خاک به وسیله چنگک یا بیل، و مهمتر از آن با افزودن مواد آلی، شرایط مناسب رشد ریشه را فراهم کنند. مخلوط کردن مواد آلی با خاک بومی، خاک را شلتر میکند و به ریشهها اجازه میدهد در همه جهات گسترش یابند.
مواد آلی – مانند کمپوست، پیتماس و برگهای خردشده – از دو جهت مهم دیگر نیز به ریشهها کمک میکنند تا به رطوبت دسترسی پیدا کنند. افزودن این مواد، خاک را متخلخلتر میکند؛ در نتیجه، آبی که روی سطح خاک داده میشود به جای روان شدن و هدر رفتن، به سمت ناحیه ریشهها نفوذ میکند.
خاکی که میزان زیادی ماده آلی در خود دارد، میتواند رطوبت بسیار بیشتری را نگه دارد. تصور کنید یک فنجان آب را روی تودهای از سنگریزهها میریزید، و سپس همان مقدار آب را روی تودهای از خزه. وقتی آب روی خاکی با مواد آلی فراوان ریخته میشود، در همانجا نگه داشته میشود تا هر زمان که ریشهها نیاز داشتند، در دسترسشان باشد. صد فوت مربع (حدود ۹ متر مربع) خاک لومیِ خوب میتواند تقریباً ۹۰ گالن آب را جذب کند، در حالی که همین مساحت خاک شنی، تنها حدود ۶۰ گالن آب را در خود نگه میدارد.
نکته آخر درباره ریشهها این است که بخش در حال رشد و جوانِ سیستم ریشهای – یعنی نوک ریشهها و ریشههای مویی – مسئول جذب رطوبت هستند. وقتی شرایط رطوبتی بهطور متناوب از خیس به بسیار خشک تغییر میکند، این ریشههای ظریف تحت تنش قرار گرفته و آسیب میبینند. پوشاندن سطح خاک با لایهای ضخیم از مالچ، از تبخیر آب و اتلاف رطوبت جلوگیری میکند و مهمتر از آن، با ثابت نگه داشتن سطح رطوبت خاک، به حفظ سلامت این ریشههای ظریف کمک میکند.
همه چیز درباره برگها
گیاهان از طریق برگها آب چندانی جذب نمیکنند، اما از همین جا مقدار زیادی آب از دست میدهند. در واقع، ۹۸ درصد آبی که گیاه جذب میکند، از طریق منافذ میکروسکوپی (به نام روزنهها) روی سطح برگها دفع میشود. این «بازدم» بخار آب که تعرق نام دارد، بخشی ضروری از فرایند متابولیک گیاه برای جذب مواد غذایی از خاک است. تعرق همچنین به خنک شدن گیاه در هوای گرم کمک میکند.
محافظت در برابر آفتاب
با این حال، راههایی برای کاهش میزان رطوبتی که گیاهان از طریق برگها از دست میدهند وجود دارد. نخست، باید آنها را از آفتاب شدید و گرمای بیش از حد محافظت کنید. آفتاب اواخر روز بهویژه سوزان است، بنابراین ایده خوبی است که بعدازظهر کمی سایه برای گیاهان فراهم کنید. از سایه درختان حیاط بهره ببرید، روی گلدانهای روی ایوان یک سقف مشبک نصب کنید، یا بهصورت هوشمندانه بکارید تا گیاهان بلندتر، کمی سایه برای گیاهان کوتاهتر فراهم کنند.
به خاطر داشته باشید که آویزان شدن و پژمردگی برگها در بعدازظهرهای بسیار گرم همیشه جای نگرانی ندارد. در آفتاب داغ، برخی گیاهان میتوانند روزنههای خود را ببندند و تعرق را کاهش دهند؛ این یک مکانیسم طبیعی دفاعی است. به محض آنکه خورشید غروب کند و دمای هوا شروع به پایین آمدن نماید، گیاهان عملکرد طبیعی خود را از سر میگیرند و برگها دوباره شاداب میشوند.
سایهبانها به رشد و دوام محصولات در گرمای تابستان کمک میکنند.
توری سایهبان از یک ردیف سبزیجات و سبزیهای برگی در برابر آفتاب شدید محافظت میکند.
محافظت در برابر باد
راه مهم دیگر برای کاهش اتلاف رطوبت از طریق برگها، محافظت آنها در برابر باد است. باغ من در محل بسیار بادخیزی قرار دارد و من برای آرام کردن شرایط، از چندین روش استفاده میکنم. در بهار، بسترهای تازه بذرپاشیشده یکبار آبیاری شده و سپس با پوشش پارچه باغچه پوشانده میشوند. این پوشش مانع خشک شدن سطح خاک شده و از کوبیده شدن گیاهان تازه سبز شده در اثر باد جلوگیری میکند.
گیاهان جوان بهویژه در برابر از دست دادن رطوبت آسیبپذیرند، چون هنوز سیستم ریشهای کافی برای تأمین پایدار آب ندارند. به همین دلیل، من تقریباً همیشه نشاهای تازه کاشتهشده را برای حدود یک هفته با پارچه باغچه میپوشانم. وقتی ریشههایشان مستقر شد و گیاهان خوب جا افتادند، میتوان پوشش را برداشت.
بوتههای گوجهفرنگی در لایهای از پارچه محافظ همهمنظوره باغ پیچیده شدهاند تا از باد و تبخیر بیش از حد محافظت شوند.
gardeners.com