هندوانه ابوجهل

دانستنیهای علمی

این گیاه شبیه هندوانه معمولی است ولی میوه آن سختتر و تلخ است.

رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی

گیاه Citrullus colocynthis (هندوانه ابوجهل) از تیرهٔ کدوییان (Cucurbitaceae) و از جنس Citrullus است؛ همان جنسی که هندوانهٔ خوراکی (Citrullus lanatus) نیز در آن جای می‌گیرد. این گونه علفیِ چندساله، دارای ساقه‌های خزنده و برگ‌های لوب‌دار است و گل‌های زردرنگ تولید می‌کند. میوهٔ آن کروی و معمولاً کوچک‌تر از هندوانهٔ معمولی است و به دلیل ترکیبات ثانویهٔ تلخ‌مزه شهرت دارد.

منطقهٔ بومی و پراکنش جغرافیایی

پراکنش طبیعی این گونه عمدتاً به شمال آفریقا، شاخ آفریقا، بخش‌هایی از خاورمیانه و جنوب‌غرب آسیا نسبت داده می‌شود. گزارش‌های فلوریستی حضور آن را در نواحی خشکِ پیرامون مدیترانه، شبه‌جزیرهٔ عربستان و برخی مناطق ایران نیز تأیید می‌کنند. توان سازگاری بالا با خشکی سبب شده در بسیاری از بیابان‌ها و نیمه‌بیابان‌ها پایدار بماند.

زیستگاه و بوم‌شناسی

زیستگاه شاخص هندوانه ابوجهل اراضی شنی و سنگریزه‌ای، دشت‌های بیابانی، حاشیهٔ مسیل‌ها و خاک‌های کم‌عمق و شورپسند است. این گیاه با ریشه‌زایی عمیق و کاهش تعرق، به کم‌آبی مقاوم می‌شود و در فصل‌های گرم با تکیه بر ذخایر آب و الگوی رشد خزنده، سطح تماس با باد و تبخیر را کاهش می‌دهد. گرده‌افشانی آن غالباً توسط حشرات انجام می‌شود و دانه‌ها می‌توانند در خاک‌های خشک برای مدت نسبتاً طولانی زنده بمانند.

تاریخچهٔ نام و اشاره‌های کلاسیک

نام گونهٔ colocynthis ریشه در منابع یونانی-لاتین دارد و در متون کهن داروشناسی به میوهٔ بسیار تلخ آن اشاره شده است. ثبت و توصیف علمی آن در سنت گیاه‌شناسی کلاسیک اروپا تثبیت شد، اما شناخت محلیِ آن در فرهنگ‌های بیابانیِ آفریقا و آسیا پیشینه‌ای دیرینه‌تر دارد و عمدتاً با بوم‌زیست‌های خشک پیوند خورده است.

خصوصیات - معرفی

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 15-30 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز شنی

گیاهی یکساله یا چندساله و علفی است. ریشه این گیاه بزرگ، گوشتی، چندساله و راست است. ساقه آن رونده بوده که در همه جهت ها رشد می کند و تمایل به بالا رفتن دارد. برگها پنجه ای و دارای 3 تا 7 لوب هستند. گلها زرد رنگ، تکی در زاویه برگها تشکیل می شوند. هر گل 5 گلبرگ دارد. گلها از نوع monoecious هستند یعنی گلهای نر و ماده جدا از یکدیگر و بر روی یک بوته هستند. گلهای ماده دارای تخمدانی کرکدار و گرد بوده و از این طریق می توان از گلهای نر آنها را متمایز کرد. میوه ها صاف، با قطر 5 تا 10 سانتیمتر و به شدت تلخ هستند. پوست میوه صاف، سبز-زرد و در دوران بلوغ براق است. درون میوه بافتی خشک، اسفنجی و تلخ دارد که بذرها را در خود جای می دهد. هر گیاه می تواند 15 تا 30 میوه تولید کند. بذرها خاکستری، تلخ و غنی از پروتیئن و چربی است. میزان چربی بذر 17-19% است که در برگیرنده 67-73% لینولئیک اسید، 10-16% اولئیک اسید، 5-8% استیریک اسید و 9-12% پالمیتیک اسید است. علاوه بر این، بذرها مقدار زیادی آرژینین، تریپتوفان و آمینو اسیدهای سولفوردار دارند.

شرایط محیط رشد

هندوانه ابوجهل در خاکهای شنی و خشک رشد می کند. این گیاه با بارندگی 250 تا 1500 mm در سال و دمای 15 تا 28 درجه سانتیگراد سازگاری دارد. PH مناسب خاک 5 تا 7/8 است.

مقابله به آفات هندوانه ابوجهل

از مهمترین مشکلات این گیاه ویروس موزائیک کدو و هندوانه، پوسیدگی ناشی از فوزاریوم و همچنین تنشهای آب و هوایی است.

بیماری های قارچی از عمده ترین مشکلات این گیاه هستند. این قارچها عموما عبارتند از Colletotrichum bryoniae، Erysiphe cichoracearum، E. polyphaga، E. semitectum، Fusarium oxysporum و Puccinis citrulli.

نحوه تکثیر هندوانه ابوجهل

تکثیر آن با بذر انجام می شود.

تولیدمثل در طبیعت

هندوانه ابوجهل (Citrullus colocynthis) در طبیعت عمدتاً از طریق بذر تکثیر می‌شود. گل‌ها معمولاً یک‌پایه هستند و گل‌های نر و ماده روی یک بوته تشکیل می‌شوند؛ گرده‌افشانی بیشتر توسط حشرات، به‌ویژه زنبورها، انجام می‌گیرد. پس از لقاح، میوه کروی تشکیل شده و در پایان رسیدگی خشک می‌شود و بذرهای سخت و خواب‌دار در خاک پراکنده می‌گردند. بانک بذر در خاک و پوسته سخت بذر، به گیاه امکان می‌دهد در سال‌های خشک نیز بقای جمعیت داشته باشد.

جوانه‌زنی معمولاً پس از بارندگی‌های مناسب و گرم شدن خاک رخ می‌دهد. در زیستگاه‌های بیابانی، ریشه‌های قوی و رشد رونده باعث استقرار سریع نهال‌ها و بهره‌برداری از رطوبت محدود می‌شود.

روش‌های تکثیر در خانه

بهترین روش تکثیر خانگی، کاشت بذر است. بذرهای سالم را در اواخر بهار، در خاک سبک و بسیار زهکش‌دار (ماسه‌ای-لوم) بکارید. برای افزایش جوانه‌زنی می‌توان پوسته بذر را کمی خراش داد یا ۱۲–۲۴ ساعت در آب ولرم خیساند. بذرها را در عمق حدود ۱–۲ سانتی‌متر قرار دهید و تا سبز شدن، رطوبت را ملایم و بدون غرقابی حفظ کنید.

قلمه‌گیری در این گونه معمولاً موفقیت پایین‌تری دارد، اما می‌توان از ساقه‌های نیمه‌خشبی در فصل گرم استفاده کرد و در بستر بسیار سبک و گرم با رطوبت کنترل‌شده ریشه‌دار نمود. این گیاه سمی است؛ هنگام کار با آن از دستکش استفاده کنید و دور از دسترس کودکان نگه دارید.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

از این گیاه برای قرنهای در طب سنتی استفاده می شد. در حال حاضر مطالعات درباره تاثیر ضد التهابی آن در حال انجام است. عصاره آبی و متانولی هندوانه ابوجهل فعالیت ضد باکتری علیه اشرشیا کلی، Staphylococcus aureus و برخی باکتری های دیگر دارد. عصاره میوه، برگها، ریشه و ساقه ها علیه بسیاری از باکتری های گرم مثبت و قرچها مانند Aspergillus fumigatus، Aspergillus flavus وsp Mucor مفید است. علاوه بر این نشان داده شده است که عصاره این گیاه بر روی انسولین خون تاثیر دارد و می تواند در درمان دیابت استفاده شود. هندوانه ابوجهل می تواند بر روی مورفولوژی سلولها تاثیر گذاشته و از اینرو گفته می شود که می تواند در درمان سرطان سینه موثر باشد. تاثیر دیگر هندوانه ابوجهل، تاثیر آن بر روی رشد موهاست. در یک مطالعه بر روی موشها نشان داده شد که با مصرف عصاره این گیاه زمان شروع رشد موها کاهش می یابد و موها زودتر خارج می شوند. پودر بدست آمده از این گیاه به صورت خارجی برای درمان کرمهای انگلی استفاده می شود. در این زمینه استفاده به صورت تنقیه نیز توصیه شده است. آرد تهیه شده از دانه های این گیاه غنی از ویتامینها، کلسیم و نیاسین است و می تواند در مناطقی که مصرف مواد غذایی مانند لبنیات کم است مورد استفاده قرار گیرد. از آنجاییکه مصرف خوراکی این گیاه رایج نیست می توان از بذرهای آن به عنوان یک سوخت زیستی استفاده کرد. تجربیات نشان داده است که کشت هندوانه ابوجهل در زمینهای بی کیفیت باعث افزایش کیفیت خاک می شود. نشان داده شده است که لینولئیک اسید بدست آمده از این گیاه فعالیت ضد لاروی علیه پشه ها دارد.

در یک مطالعه، تاثیر هندوانه ابوجهل بر روی دیابت نوع دو مورد بررسی قرار گرفت. نتایج این مطالعه نشان داد که میزان گلوکز و HbA1c با استفاده از هندوانه ابوجهل کاهش یافت. عوارض جانبی مربوط به معده با استفاده از هندوانه ابوجهل مشاهده نشد. در نهایت بیان شد که مصرف این گیاه تاثیری مثبت بر دیابت نوع دو داشته و عوارض جانبی شدیدی نیز مشاهده نشد. البته مطالعات بیشتری برای تائید این مقاله لازم است.

از این گیاه برای دور کردن بید از پشمها و لباسهای پشمی هم استفاده می شود.

عوارض جانبی - هشدار

امروزه استفاده خوراکی این گیاه توصیه نمی شود. مقدار کمی از این گیاه می تواند سبب دل دردهای شدید، اسهال خونی، آسیب به کلیه، ادرار خونی و عدم توانایی در دفع ادرار شود. این گیاه می تواند سبب تشنج، سکته و حتی مرگ شود. این گیاه با داروهایی مانند Digoxin، Warfarin و داروهای مدر تداخل دارویی دارد.

ساير تصاوير :  

گياهان ديگر از همين جنس :

آشنایی با جنس هندوانه و همه گونه های آن

گياهان ديگر از همين خانواده :

آشنایی با تیره کدوییان و جنس های آن